دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 تداولیة التأشیر فی کتاب الإمام علی لابنه الحسن () وفقًا لإطار یول النظری کاربرد شناسی اشاره در نامه امام علی به فرزندشان امام حسن () بر اساس چارچوب نظریه "یول" 1 21 63799 10.22034/jilr.2025.142755.1224 FA آفرین زارع بخش زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران زهرا محمدی نژاد ندارم Journal Article 2024 12 15 التأشیر بوصفه أحد الرکائز التی یرتکز علیها الدرس التداولی یحظی بأهمیة فی تحلیل الظواهر القولیة فی الخطاب؛ إذ یسهم فی إنجاح المتلقی فی استقبال مضامین الخطاب ودلالاته المتفرعة خلال تفکیک بنیة النص والتعریف بخصائصه الخطابیة الذی لا یتأتی إلا بمعرفة المرجع الذی تحیل إلیه الإشاریة مستندًا إلی ما یقتضیه مقام التخاطب بین الباث والمتلقی والسیاق الذی لا تتم عملیة التواصل بین طرفی الخطاب دونه. وخطاب الوصیة یقدم عرضًا لتجربة البشر تتصف بالواقعیة تحمل معها قیمًا إنسانیة، واجتماعیة ودینیة.<br /><br />یتضمن التأشیر أصنافًا . تعالج هذه المقالة التأشیر وفقًا لنظریة یول، فتدرسه نظریًا ثم تقوم بتحلیل أنماطه الواردة فی کتاب الإمام علی لابنه الحسن () بغیة الکشف عن المعانی التی تجول فی خاطره () والتی ینوی توصیلها إلی المخاطب بالمنهج التداولی فی ضوء الوصف والتحلیل. وأهم ما توصل إلیه البحث:<br /><br />للتأشیر التداولی بمختلف أنواعه دور فاعل فی فهم بنیة الخطاب ولاسیما الخطاب الأدبی والاجتماعی کما نری فی تحلیل کتاب أمیر المؤمنین إلی ابنه الحسن ()؛ فهو آلیة مساهمة فی کشف مقاصد الخطاب المتضمنة. أغنی التأشیر نصّ الکتاب عن تکرار الألفاظ والحشو فی الکلام، وحدّد الأفکار واضحة کونه یحلینا دومًا علی السیاق الذی یجری الکلام فیه. تتجلى القیمة الوظیفیة للتأشیر فی النص من خلال توجیه المتلقی نحو التفکیر العمیق والتأمل فی معانی الحیاة والموت. یعزز التأشیر الشخصی من قوة العلاقة بین المخاطِب والمخاطَب، بینما التأشیران الزمانی والمکانی یساعدان المخاطِب علی إرسال الرسالة المنشودة فی سیاقها الصحیح. اشاره، به عنوان یکی از ارکان بنیادین کاربردشناسی، در تحلیل پدیدارهای گفتاری در گفتمان اهمیت بسزایی دارد؛ چراکه در موفق‌ساختن گیرنده در دریافت محتوای گفتمان و دلالت‎های ناشی از آن از طریق تجزیه و تحلیل ساختار متن و شناسایی ویژگی‌های گفتمانی آن سهیم است؛ این مهم تنها با فهم مرجعی که اشاره به آن باز‌می‌گردد، با تکیه بر شرایط ارتباطی میان فرستنده و گیرنده و بافتی که بدون آن فرآیند ارتباطی میان دو طرف گفتمان نمی‌تواند رخ دهد، انجام می‌پذیرد.<br /><br />اشاره انواعی دارد. مقاله حاضر، اشاره را بر اساس نظریه یول بررسی می‌کند؛ بنابراین ابتدا به طور نظری به ارائه مباحث مربوط به آن می‌پردازد، سپس انواعش را در نامه‌ امام علی به فرزندش حسن (علیهما ‌السلام) تحلیل می‌کند تا معانی موجود در ذهن ایشان (علیه السلام) را با هدف انتقالشان به مخاطب، از طریق رویکردی کاربردشناسانه در پرتو توصیف و تحلیل کشف کند. <br /><br />مهم‌ترین یافته‌های پژوهش عبارتند از:<br /><br />اشاره پراگماتیک در حالی که ایده‌ها را روشن و ما را به سوی بافتی که گفتمان در آن جاری است هدایت می‌کند، متن نامه را از تکرار واژگان و زیاده‌گویی در گفتار غنی می‌سازد. ارزش کاربردی اشاره در این متن، توانایی آن در هدایت مخاطب به تأمل عمیق در معانی زندگی و مرگ است. اشاره شخصی ارتباط بین گوینده و مخاطب را تقویت می کند، در حالی که اشاره زمانی و مکانی به گوینده کمک می‌کنند تا پیام مورد نظر را در بافت صحیحش ارسال نماید. https://jilr.uok.ac.ir/article_63799_4a3ac68b0d0c9e1a772b02bb0c528070.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 التکرار المعنوی و أثره فی التماسک النصی أدعیة مفاتیح الجنان نموذجا تکرار معنوی و تأثیر آن در انسجام متن مطالعه موردی: دعاهای مفاتیح الجنان 23 45 63815 10.22034/jilr.2025.140922.1149 FA محمدحسین کاکوئی دانش آموخته دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. 0009-0007-7201-1867 عباس گنجعلی عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه حکیم سبزواری ، سبزوار. حجت اله فسنقری عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه حکیم سبزواری. سید مهدی نوری کیذقانی دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه حکیم سبزواری Journal Article 2024 03 11 الملخص<br /><br />إنّ الأدعیة المأثورة هی نصوص ذات سمات مختلفة ومیزات متعددة کالدینیة، والخلقیة، والاجتماعیة، والخصائص الأدبیة خاصة، وهی التی یتعامل معها الأدباء ونقاد الأدب وغیرهم فی مجالات مختلفة، فهذا یدل على إمکانیة الأدعیة الفائقة؛ فقد تناول الباحثون دراسة الأدعیة وکلّ واحد منهم على صعید، وبما أنّ الأدعیة ذات نطاق واسع، لم تسعها البحوث المختلفة بعد، وحینما یکشف باحث عن زاویة منها، یدرک أنّ الزوایا المختلفة منها قد بقیت مخبوءة وقد ضاقت علیه الکشف عنها فی ذلک البحث. فحاول البحث هذا أن یخطو بخطوة علی هذا الصعید ویکشف عن جزء من معانیها المختبئة ودلالاتها المختفیة قدر مقدرته، فتناول البحث تقنیة التکرار لا على نمط البحوث المنجزة بل على ما غُفِل عنه فی دراسة الأدعیة أی تناول التکرار المعنوی الذی لا یبدو لنا تکراراً بدایةً وحسب الظاهر، فسعى البحث أن یضیّق نطاق دراسته على القسمین الدلالی والمضمونی لیتقصى الموضوع فی أدعیة مفاتیح الجنان حتى قسم الزیارات ولا یدعَه ناقصاً غیر مکتملاً. وکل ما علیه البحث هو أن یأتی بشیء من التعریف اللائق لمواضیعه ثم یختار أنموذجاً لها أکثر علاقة بالدراسة، عبر طریق وصفی تحلیلی. والنتیجة الناتئة التی حصل علیها البحث هی أنّ الدعاة کثیراً ما استخدموا هذین النمطین من تقنیة التکرار لشدّ الوشائج بین فقرات الأدعیة ثمّ العلاقة بین الداعی والمدعو. دعاهای به‌جا‌مانده از ائمه معصوم(ع)، در شمار متونی با خصوصیت‌های متعددند، که از ویژگی‌های دینی، اخلاقی، اجتماعی و-در این مقاله به طور خاص- ادبی نیز بهرمنده هستند. ازدیگرسو، با توجه به اینکه متون دعایی از دامنه وسیعی برخوردارند، تاکنون پژوهش‌های مختلف انجام شده به همه جوانب آن دست نیافته‌اند؛ زیرا زمانی که یک پژوهشگر، زاویه‌ای از این متون را روشن می‌سازد، تازه درمی‌یابد که زوایای مختلفی از آنها پنهان مانده وشناسایی نشده است. از این‌رو پژوهش حاضر سعی کرده تا در این زمینه گامی برداشته و بخشی از معانی پنهان و مفاهیم ناپیدای آن را در حد توان آشکار کند. این پژوهش به تکنیک تکرار پرداخته است ولی نه بر اساس پژوهش‌های انجام شده در این زمینه، بلکه بر اساس موارد وگونه‌هایی که از آن غفلت شده است، مانند تکرار معنوی که از نظر ظاهر و در نگاه اول تکرار به شمار نمی‌آید. در این پژوهش تلاش شده است تا دامنه بررسی به بخش معنایی ومحتوایی وتا ابتدای بخش زیارات محدود شود تا فرایند پژوهش ناقص انجام نپذیرد. کاری که در این پژوهش انجام گرفته این است که تعریف مناسبی از عنوان‌های اصلی و زیرعنوان‌ها ارائه شده وسپس با روش توصیفی وتحلیلی، نمونه‌هایی که بیشترین ارتباط را با بدنه پژوهش داشته‌اند، انتخاب وبررسی شده‌اند. مهم‌ترین نتیجه به دست آمده در پژوهش این است که ائمه معصوم(ع) اغلب از این دو نوع تکنیک تکرار برای تحکیم وتقویت ارتباط بین بندهای دعا و سپس بین دعا کننده و خداوند استفاده نموده‌اند. https://jilr.uok.ac.ir/article_63815_74cae4b2baaaba24058eac62bd0d87d8.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 A New Exploration into the Semantic and Rhetorical Subtleties of Qasr in the Holy Quran with Respect to the Application and Restriction in the Qu'ran کاوشی نوین در ظرافتهای معنائی و بلاغی قصر در قرآن کریم به اعتبار اطلاق و تقیید در مقصور علیه 47 63 63827 10.22034/jilr.2025.142710.1222 FA عذرا السادات لطیفی حسینی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران (دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی) حسین مهتدی گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران سید حیدر فرع شیرازی دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران Journal Article 2024 12 09 Qasr, meaning assigning one thing to another and denying it to others, as the strongest method of emphasis, plays a prominent role in understanding and interpreting the text; Therefore, the divisions proposed in the old rhetoric for Qasr focus more on the semantic aspect of Qasr sides, and the application and limitation of Maqsoor Aliyyah has not been taken into consideration; While carefully in the verses containing Qasr, especially the corresponding verses, we notice that according to the context of the word, God Almighty has sometimes expressed the absolute and sometimes limited, which can be a way for the new division of the Qasr. Examining the new style of Qasr in the verses of the Qur'an, in addition to opening a new horizon for researchers of Qur'anic sciences, displays new dimensions of the eloquence, eloquence and miracles of the Qur'an. This research seeks to answer this important question with a descriptive-analytical method while presenting a new division of Qasr: What new rhetorical features does the validity of application and strictness in Qasor create in the type of Qasr structure? By carefully and pondering in the corresponding verses containing Qasr, قصر به‌معنای اختصاص امری به امر دیگر و نفی آن از غیر به‌عنوان قوی‌ترین روش تأکید نقش برجسته‌ای در فهم و تفسیر متن ایفا می‌کند. این جایگاه محوری؛ به ویژه در تحلیل متون دینی مانند قرآن کریم سبب شده تا علمای بلاغت توجه ویژه‌ای به این شیوه بلاغی داشته و تقسیمات متعددی را در بلاغت سنتی برای آن ارئه دهند؛ با این‌حال با دقت در آیات حاوی قصر به‌ویژه آیات متناظر و توجه به این نکته اساسی که خداوند متعال با توجه به سیاق کلام گاهی مقصور‌علیه را مطلق و گاه مقید بیان نموده، مشخص می‌شود تقسیم‌بندی‌های سنتی قصر که عمدتاً بر روابط معنایی بین ارکان آن تمرکز دارند نمی‌توانند تمام ابعاد این پدیده را تبیین کنند و اطلاق یا تقیید در طرفین قصر؛ به ویژه مقصورٌ علیه موجب پدید آمدن ویژگی‌های بلاغی جدیدی در ساختار قصر می‌شود. پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و از طریق استخراج نظام‌مند آیات متناظر قصر و با تحلیل نقش «اطلاق» و «تقیید»در«مقصورٌ علیه»در آیات قرآن کریم،به‌ویژه آیات متناظر حاوی قصر نشان می‌دهد که توجه به مطلق یا مقید بودن مقصورٌ علیه؛ نه تنها در تفسیر دقیق‌تر آیات نقش اساسی ایفا می‌کند؛ بلکه مبنایی برای ارائه تقسیم‌بندی نوینی از قصر فراهم می‌آورد که در بلاغت سنتی مورد غفلت واقع شده بود. بر اساس این یافته‌ها، قصر بر اساس اطلاق و تقیید مقصورٌ‌علیه به چهار نوع اصلی: مطلق، مقید، مرکب و متعدد تقسیم می‌شود.تنوع در افراد و نوع تقییدِ مقصورٌ علیه می‌تواند مفاهیم ساده یا پیچیده‌تری را از مفهوم‌سازی محدودیت قصر در آیات فراهم آورد. https://jilr.uok.ac.ir/article_63827_1eac0e1df3e8d10b430c520786c8f310.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 دراسة مهارات الذکاء الانفعالی و تحلیلها لدی الشخصیة الرئیسیة لقصة یوسف(ع) فی القرآن الکریم وفقا لآراء علماء النفس بررسی و تحلیل مهارت‌های هوش هیجانی شخصیت اصلی داستان حضرت یوسف(ع)در قرآن کریم بر مبنای دیدگاه روان شناسان 65 81 63849 10.22034/jilr.2025.143538.1258 FA زهرا افضلی گروه زبان و ادبیات عربی ، دانشکده علوم انسانی ، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران Journal Article 2025 04 22 الملخص <br /><br />یؤدّی التحلیل النفسی للآثار الأدبیة إلی ربط علم النفس والأدب و یسبّب الحصول علی نتائج قیمة. فإنّ الشخصیة الأدبیة جدیرة بهذا التحلیل فی هذا المنطلق؛ لأنهّا تمتلک القدرات التی وجهات نظر علماء النفس من أفضل الطرق لتقییمها.الذکاء الانفعالی فی عداد قدرات الشخصیة التی وقعت موقع اهتمام منظری علم النفس و قدّمت نماذج و نظریات من قبلهم لقیاسه. منها نموذج علماء النفس البارزین الثلاثة دانییل جولمان، وریتشارد بویاتزیس و آنی مک کی. یشتمل هذا النموذج علی أربعة مجالات رئیسیة: الوعی الذاتی، إدارة الذات، الوعی الاجتماعی، إدارة العلاقات، بینما یتضمن کل منها عدة المهارات. قد تمّ اختیار النموذج المذکور لدراسة الذکاء الانفعالی لدى الشخصیة الرئیسیة لقصة یوسف(ع) فی القرآن الکریم فی البحث الموجود. یهدف هذا البحث الذی أجری باستخدام المنهج الوصفی- التحلیلی، إلى إدراک کیفیة تعامل الشخصیة الرئیسیة یوسف (ع) فی إدارة انفعالاته عند مواجهة الشخصیات الأخرى، و له أهمیة لأنّه یتبین فیه أحد جوانب شخصیته بشکل علمی وفقا لآراء علماء النفس. تبین نتیجة البحث أنّ الذکاء الانفعالی لدی یوسف (ع) قد تجلی فی القرآن الکریم بست مهارات هی: الوعی الانفعالی ا، التقییم الصحیح بالذات، الثقة بالذات، ضبط النفس، الجدارة بالثقة ، إدارة الصراع بینما قد تمثل بعض مناقبه کالأمانة، العفة، الإیمان، الصبر، الصدق و الحکمة من خلال المهارات التی سبق ذکرها فی تفاعله مع الأبطال المضادین والشخصیات الأخرى. چکیده<br /><br />‎تحلیل روان‌شناختی آثار ادبی موجب پیوند علم روان‌شناسی و ادبیات و سبب دستیابی به نتایج ارزشمند می‌شود. در این راستا شخصیت ادبی درخور چنین تحلیلی است؛ زیرا از قابلیت هایی برخوردار است که یکی از بهترین روش‌های ارزیابی آن‌ قابلیت‌ها دیدگاه‌های روان‌شناسان است. هوش هیجانی در شمار قابلیت‌های شخصیت است که مورد توجه نظریه‌پردازان علم روان‌شناسی واقع شده و مدل‌ها و نظریاتی از سوی آن‌ها برای سنجش آن ارائه گردیده است. مدل سه روان‌شناس برجسته«دانیل گلمن»، «ریچارد بویاتزیس» و «آنی مک کی» از آن جمله است. این مدل دارای چهار حیطه اصلی به نام خودآگاهی، مدیریت خود، آگاهی اجتماعی و مدیریت رابطه است در حالی که هریک از آن‌ها دربردارنده چند مهارت هستند. در پژوهش حاضر مدل مذکور جهت بررسی هوش هیجانی شخصیت اصلی داستان یوسف(ع) در قرآن کریم برگزیده شده‌است. هدف از این پژوهش که با روش توصیفی- تحلیلی صورت‌گرفته، پی بردن به چگونگی عملکرد شخصیت اصلی یعنی یوسف(ع) در مدیریت هیجانات خود در رویارویی با دیگر شخصیت‌هاست و به این دلیل حائز اهمیت است که در آن یکی از جنبه های شخصیتی او به شکل علمی بر مبنای نظر روان شناسان تبیین می‌شود. نتیجه پژوهش بیانگر آن است که هوش هیجانی یوسف(ع) با شش مهارت آگاهی هیجانی، خود ارزیابی صحیح، خودباوری، خود کنترلی، قابلیت اعتماد و مدیریت تعارض در قرآن کریم نمود یافته‌است حال آن که برخی از فضائل او مثل امانتداری، پاکدامنی، ایمان، صبر، صداقت و خرد از طریق مهارت‌های یاد شده در تعامل او با ضد قهرمانان و دیگر شخصیت‌ها متجلی شده‌است. https://jilr.uok.ac.ir/article_63849_0ff061adef559c29397af71d2e5eda02.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 تحلیل أثر الآیات القرآنیة على الأسلوبیة والبنیة المضمونیة فی قصائد یحیى السماوی تحلیل اثرگذاری آیات قران بر سبک شناسی وساختار محتوایی اشعار یحیی سماوی 83 101 63868 10.22034/jilr.2025.143074.1236 FA نسرین باقرزاده فسقندیس استادیار گروه زبان و ادبیات عربی ، دانشگاه فرهنگیان ، تهران ، ایران صادق هاشمی امجد دانش آموخته دکترای زبان وادبیات عربی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران مینا شمخی استاد، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران Journal Article 2025 02 04 الأسلوبیة منهج نقدی حدیث یحاول الوصول إلى الجوانب الأدبیة والجمالیة والعاطفیة وراء بنیة النص من خلال دراسة بنیته وتحلیل عناصره. ومن العناصر الزخرفیة فی الأعمال الأدبیة استخدام الألفاظ والمفاهیم المستمدة من الآیات القرآنیة. السماوی، أحد الشعراء العرب المعاصرین، عکس الألفاظ والمفاهیم القرآنیة فی کثیر من قصائده. إن تحلیل قصائد السماوی، والنظر فی دور الآیات القرآنیة فی تزیین کلماته وإثراء شعره فی مجالین دلالی وأدبی، وهو نتیجة لقرب هذا الشاعر وتعلقه بالقرآن والنصوص الدینیة واهتمامه بالنقاط الأخلاقیة والتربویة، یعد من ضرورات هذا البحث. یهدف هذا البحث إلى تحلیل ودراسة تلک القصائد السماویة ذات النکهة القرآنیة، باستخدام المنهج الوصفی التحلیلی، على ثلاثة مستویات أسلوبیة لغویة وفکریة وأدبیة. وتشیر نتائج هذه الدراسة إلى أن الشاعر قد کیف لغته الشعریة للتعبیر عن أفکاره، ولتوضیح کل من هذه المفاهیم والأفکار فإنه یستخدم ألفاظ القرآن ومعانیه وینقل تلک الرسالة إلى المتلقی. سبک شناسی یکی از رهیافت های نوین نقدی است که می کوشد تا از طریق مطالعۀ ساختار متن و تحلیل عناصر آن به جنبه های ادبی، زیباشناسی و عاطفی موجود در پس ساختار متن دست یابد. یکی از عناصر زینت بخش آثار ادبی، به کارگیری الفاظ و مفاهیم آیات قرآنی است. سماوی یکی از شاعران معاصر عرب در بسیاری از اشعار خود الفاظ و مفاهیم قرآنی را بازتاب داده است. واکاوی أشعار سماوی با توجه به نقش آیات قرآنی در تزیین کلام و غنی ساختن شعر وی در دو حوزۀ معنایی و ادبی که حاصل انس و الفت این شاعر با قرآن و متون دینی و توجه وی به نکات اخلاقی و تربیتی است، یکی از ضرورت های انجام این پژوهش است این پژوهش بر آن است تا با روش توصیفی-تحلیلی آن دسته از اشعار سماوی را که صبغۀ قرآنی دارند در سه سطح سبک شناسی زبانی، فکری و ادبی تحلیل و بررسی کند. یافته های این پژوهش حاکی از آن است که شاعر زبان شعری خود را متناسب با بیان افکار خود قرار داده است و برای تبیین هر یک از این مفاهیم و افکار، الفاظ و معانی قرآن را به خدمت خود می گیرد و آن پیام را به مخاطب می رساند. https://jilr.uok.ac.ir/article_63868_59d657fa48cd5808a0b362c5fadf4c4b.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 دراسة سیمیائیة فی أشعار الإمام رضا(ع) علی ضوء نظریة فردینان دی سوسور بازکاوی نشانه‌شناسانه سروده‌های امام رضا(ع) بر اساس نظریه فردینان دی سوسور 103 122 63883 10.22034/jilr.2025.143204.1241 FA علی اکبر نورسیده دانشیار زبان و ادبیات عربی دانشگاه سمنان علی باقری دکتری زبان و ادبیات عربی Journal Article 2025 02 24 لقد اهتمّ العلماء والنقاد بالشعر الدینی فی غضون التاریخ، لما فیه من القیم الأخلاقیة، والتاریخیة علاوة علی قیمه الأدبیة. إنّ شعر الإمام رضا(ع) کقسم من التراث الأدبی والمعنوی یشمل علی المعانی الأخلاقیة والعرفانیة وینعکس القیم الإسلامیة أحسن إنعکاس. هذه الأشعار تحتلّ محلا متمایزا فی الأدب الدینی بترکیزها علی المضامین المختلفة، کالصبر وأهمیته، ومقام العفة والعزّة، والحذر من الغرور وغیرها. وذلک یضطرنا إلی دراسة هذه الأشعار التی تتمتع ببنیتها اللغویة العالیة، ونظمها، وقالبها دارسة سیمیائیة. إنّ السیمیائیة تعتبر نظریة فی تحلیل الخطاب؛ حیث إنّها تعالج الشعر کنصّ فنّی یتشکل من أنظمة العلامات. هذه المقالة تدرس شعر الإمام رضا(ع) ومعانیه اعتمادا علی نظریة فردینان دی سوسور، کما تتطرق إلی علاقة دال والمدلول والمحور الأفقی والعمودی رامیة إلی الکشف عن أنظمة الأشعار الدلالیة. وفی نهایة الأمر وصلت إلی أنّ أشعار الإمام رضا(ع) التی تماثل الشعر فی العصر العباسی الوسیط من حیث اللغة والأسلوب تقوم معانیه علی العلاقة القائمة بین الدال والمدلول، وتقدم کثیرا من المضاامین بلغة ساذجة، کما تلتبسها فی بنیات عمیقة. إنّ أنظمة العلامات فی الشعر الرضوی تنبنی علی الصور اللغویة المتناسبة مع القیم الخلقیة والعرفانیة بالتمتع بالموسیقی الصوتی الجملیة کما أنّ غیرها من العناصر من مثل التکرار والتقابلات الدلالیة تساعد علی انتقال المعنی. شعر امام رضا(ع) مثل بسیاری از اشعار دینی به عنوان بخشی از میراث ادبی و معنوی، حاوی مضامین اخلاقی، عرفانی است. این اشعار با تأکید بر مفاهیمی چون صبر و تسامح، عفت و عزت نفس، پرهیز از غرور از جایگاه ویژه‌ای در ادبیات دینی دارد، از این رو، ضرورت دارد تا این اشعار که از نظر ساختار، نظم و قالب شعری جایگاه قابل توجه‌ای دارد در سایه مکاتب نقدی جدید مورد بررسی قرار گیرد. نشانه‌شناسی یکی از نظریه‌های جدید در حوزه تحلیل گفتمان است که شعر را به مثابه یک متن، متشکل از نظام نشانه‌ای در نظر گرفته و از سطحی‌ترین تا عمیق‌ترین لایه‌ی ساختاری، تحلیل می‌‌کند. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه نشانه‌شناسی فردینان دی سوسور، به تحلیل ساختار زبانی اشعار امام رضا(ع) پرداخته و هدف اصلی آن، کشف نظام معناشناختی اشعار و بررسی روابط میان دال‌ها و مدلول‌ها در راستای درک مفاهیم اخلاقی و اجتماعی آن‌هاست. از این‌رو با تحلیل نظام تقابل‌های دوگانه و محورهای همنشینی و جانشینی، به تبیین مضامین ابیات پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد سروده‌های امام رضا(ع) که از نظر ساختار زبانی و قالب شعری همانند شعر عصر میانه عباسی است مبتنی بر روابط دقیق دال و مدلول، توانسته است مفاهیم عمیق را با زبانی ساده و در عین حال چندلایه منتقل کند. نظام نشانه‌شناسی در اشعار امام(ع)، مبتنی بر استفاده از تصاویر زبانی متناسب با مفاهیم اخلاقی بهره‌گیری از موسیقی آوایی است و در آن، عناصری همچون تکرار، تقابل‌های معنایی و همنشینی واژگان، ساختاری قدرتمند برای انتقال معنا ایجاد کرده‌اند. https://jilr.uok.ac.ir/article_63883_f69483bd887364a2a8a1fed75e881edb.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 دراسة البلاد الإسلامیة فی رحلة ابن جبیر من منظار جیوبوئتیک لکینت وایت بررسی سرزمین های اسلامی در سفرنامۀ «رحلة ابن جبیر» از منظر ژئوپوئتیک کِنت وایت 123 140 63903 10.22034/jilr.2025.143314.1247 FA علی خالقی استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات عربی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران حسن نجفی استادیار گروه آموزش زبان و ادبیات عربی دانشگاه فرهنگیان تهران ایران Journal Article 2025 03 12 وقد ظهرت جئو بوئتیک، کمنهج نقدی یؤکد على دور البیئة والأرض لدراسة النصوص الأدبیة، وخاصة مذکرات الرحلات، فی ضوء العلاقة الجدلیة بین الإنسان والأرض والمشاعر والعواطف الناجمة عنها، فی آراء ووجهات نظر الفیلسوف الاسکتلندی البارز کینیث وایت. ابن جبیر الشاعر والجغرافی والرحالة الأندلسی فی القرن السابع الهجری، وصف البلاد الإسلامیة وأحداثها وعاداتها وقضایاها الاجتماعیة والسیاسیة، وفی مختلف الأمم من الأندلس إلى مکة فی رحلته الشهیرة "رحلة". تعتمد هذه المقالة على المنهج الوصفی التحلیلی، وتنظر فی العلاقة ذات المعنى بین المکان وکتاب الرحلة، لذراسة العلاقة القائمة بین النظرة الفلسفیة النقدیة والشعریة لابن جبیر والأماکن الإسلامیة الموصوفة فی کتاب رحلة ابن جبیر، من منظور النقد الجئوبوئتیکی لکینیث وایت. تشیر نتائج البحث إلى أن ابن جبیر، قد تأثر بالأماکن الإسلامیة والانفعالات الناجمة عنها، حیث قداستخدم فی رحلته کل الأسالیب الأدبیة بما فیها التشبیه والإستعارة لتبین الأفکار الفلسفیة المستندة إلى التصوف الإسلامی. کما أنه قد انتقد سلوک الحکام السیاسیین ومواجهة بعض التقالید والثقافات الخاطئة من أجل الارتقاء بالإنسانیة. ژئوپوئتیک به عنوان رویکرد نقدی که با تأکید بر نقش محیط و زمین به بررسی متن‌ ادبی به ویژه سفرنامه‌ها در سایه رابطه دیالکتیک بین انسان با زمین و احساسات و عواطف برخواسته از آن می‌پردازد، در دیدگاه و آرای کنت وایت فیلسوف برجسته اسکاتلندی در معرض دید همگان قرار گرفت. وی که رابطه معناداری را بین مکان و آثار ادبی تعریف کرده، یک متن را به ساحت انتقادی، اخلافی، فلسفی، شاعرانگی و توصیف فضامحور پیوند زده است. ابن جبیر جغرافی‌دان، شاعر و جهانگرد اندلسی قرن هفتم هجری در سفرنامه مشهورش تحت عنوان "رحلة" به توصیف وقایع، آداب و رسوم و مسائل سیاسی اجتماعی سرزمین‌های اسلامی و ملل گوناگون از اندلس تا مکّه پرداخته است. این مقاله با تکیه بر روش توصیفی تحلیلی و با توجه به ارتباط معنادار مکان با سفرنامه، به بررسی ارتباط بین جهان‌بینی فلسفی انتقادی و شاعرانه ابن جبیر با اماکن اسلامی توصیف‌شده در سفرنامه ابن جبیر، از دیدگاه نقد ژئوپوئتیک کنت وایت می‌پردازد. نتایج پژوهش بیانگر این است: ابن جبیر در سفرنامه خویش تحت تأثیر اماکن اسلامی و عواطف ناشی از آن، از برخی اسلوب‌های ادبی از قبیل تشبیه در جهت تبیین اندیشه‌های فلسفی مبتنی بر عرفان اسلامی بهره برده است؛ کما اینکه رفتار حاکمان سیاسی و مقابله با برخی از سنّت‌ها و فرهنگ‌های نادرست را نیز جهت تعالی انسان به حیطه نقد کشانده است. https://jilr.uok.ac.ir/article_63903_b8c81ec80c7ae48baba00231d16152a7.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 التحلیل الأرکیتایبی لشخصیة الإمام الحسین (علیه السلام) فی شعر معاذ جنید «شاعر أنصار الله» بناءً على نظریة کارل یونغ تحلیل کهن الگویی شخصیت امام حسین (ع) در شعر معاذ جنید «شاعر انصارالله» بر اساس نظریه کارل یونگ 141 159 63906 10.22034/jilr.2025.143581.1260 FA احمد امیدوار استادیار گروه تفسیر و علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران. Journal Article 2025 04 28 یُعد الشعر من الأدوات الفعالة لترویج ثقافة المقاومة الإسلامیة فی مواجهة الظلم والاضطهاد. وقد تحول الإمام الحسین (علیه السلام) بفضل نهضته العاشورائیة إلى مصدر إلهام دائم للتیارات المطالبة بالحق. یسعى هذا البحث، بالاعتماد على المنهج الوصفی التحلیلی وفی إطار نظریة کارل یونغ، إلى تحلیل أرکیتایبی لشخصیة الإمام الحسین (علیه السلام) فی شعر معاذ جنید، «شاعر أنصار الله» فی الیمن. تکمن أهمیة هذا البحث فی تبیین أنّه کیف یمکن للأدب، من خلال ذکر الشخصیات الدینیة، أن یلهم مفاهیم عالمیة وعابرة للتاریخ مثل البطولة والتضحیة والحکمة. تشیر النتائج إلى أنّه بناءً على نظریة یونغ، یتجلّى الإمام الحسین (علیه السلام) فی شعر معاذ جنید کثلاثة أرکیتایبات، هی: البطل، والضحیة المقدسة، والحکیم. یتجلى أرکیتایب البطل فی شعره من خلال استلهام شجاعة الإمام الحسین (علیه السلام) ومقاومته، فی الوقوف فی وجه الظالمین. أما أرکیتایب الضحیة المقدسة، فمن خلال عرض تضحیة الإمام (علیه السلام) واستشهاده، یصبح مصدر إلهام للتضحیة من أجل الأهداف السامیة. ویظهر أرکیتایب الحکیم من خلال حکمة الإمام (علیه السلام) وقیادته الروحیة، کمرشد للمجاهدین. تُظهر هذه التجلیات أن أرکیتایب الإمام الحسین (علیه السلام) قد تجاوز حدود الزمان والمکان، لیصبح نموذجًا عالمیًا لأولئک الذین یناضلون ضدّ المستکبرین فی جمیع أنحاء العالم. شعر از ابزارهای مؤثر برای ترویج فرهنگ مقاومت اسلامی در برابر ظلم و ستم است. امام حسین (ع) با قیام عاشورایی‌اش به منبع الهام همیشگی برای جریان های حق طلب تبدیل شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و در چارچوب نظریه کارل یونگ درصدد تحلیل کهن‌الگویی شخصیت امام حسین (ع) در شعر معاذ جنید، شاعر انصارالله یمن است. اهمیت این پژوهش در این است که نشان می‌دهد، چگونه ادبیات با ذکر شخصیت‌های مذهبی، الهام بخش مفاهیم جهانی و فراتاریخی مانند قهرمانی، فداکاری، و خردورزی می شود. نتایج نشان می دهد که بر پایه نظریه یونگ، امام حسین (ع) در شعر معاذ جنید به ‌عنوان سه کهن‌الگوی قهرمان، قربانی مقدس، و پیردانا تجلی یافته است. کهن‌الگوی قهرمان در شعر وی با الهام از شجاعت و مقاومت امام حسین (ع)، در برابر ستمکاران ایستادگی می‌کند. کهن‌الگوی قربانی مقدس با نمایش فداکاری و شهادت امام (ع)، منبع الهام بخش ایثار برای اهداف متعالی است. کهن‌الگوی پیردانا نیز با خرد و رهبری معنوی امام (ع)، راهنمای مبارزان است. این تجلی‌ها نشان‌ می دهد که کهن الگوی امام حسین (ع) از محدودیت‌های زمان و مکان فراتر رفته و الگویی جهانی برای کسانی است که در سرتاسر جهان در برابرظلم مستکبران به مبارزه می‌پردازند. https://jilr.uok.ac.ir/article_63906_83af37689b802d9be0af67224d094765.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 تحلیل عربیة القرآن من وجهة نظر الامام الشافعی واکاوی عربی بودن متن قرآن در دیدگاه شافعی 161 178 63907 10.22034/jilr.2025.142241.1206 FA سالم افسری گروه فقه و حقوق شافعی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران علی صارمی مدیر مزکز تخصصی علوم اسلامی امام شافعی. سنندج عثمان یوسفی استادیار، گروه، تاریخ اسلام، دانشکده قرآن و حدیث، واحد سنتدج، دانـشگاه بین‌المللى مذاهب اسلامى، تهران، ایران Journal Article 2024 09 29 ملخص البحث:<br /><br />القرآن کأبرز الکتب السماویة قد کُتِبَ فی وصفه الکثیرُ و اختیارُ اللغة العربیة للقرآن الکریم و تفضیلُها علی سائر اللغات من المسائل المهمة المتعلقة بمباحث علوم القرآن التی قد نوقشت من قبل کثیرٍ من العلماء و من ضمنهم الامام الشافعی الذی یَرَی أنّ نص القران بما أنّه کلام الله و فیه من الشمولیة ما لیس فی غیره فأنّه ینبغی أن یُبیَّن لمخاطبیه العرب بأوضحَ الوجوه و الأسالیب بحیثُ لایبقی مجالٌ للغموض. علی هذا الأساس، یعتقد الامام الشافعی أنّه لاتوجد لفظةٌ غیر عربیة فی القرآن الکریم و أنّ الطریقة الوحیدة لفهم المسائل و المفاهیم القرآنیة بشکلٍ صحیح هو تعلّم اللغة العربیة کما أنِّ عربیة النص القرآن تعنی نزوله باللغة العربیة و اللسان العربی مع وضوح معانیه و مفاهیمه و أنّ استنباط الاحکام من القرآن الکریم لابدّ أن یکون علی أساس فهم أسالیب اللغة العربیة لأنّ القرآن نزل أساساً علی قوانین و أسالیب اللغة العربیة من حیث التعبیر و التفهیم. قرآن بعنوان کتاب برجسته آسمانی در وصفش بسیار نگاشته شده و انتخاب زبان عربی و همتاطلبی برای آن یکی از پرسش‌های مهم مربوط به حوزه قرآنی است که علمای بسیاری بدان پرداختند. در این باره شافعی معتقد است از آنجا که متن قرآن کریم، کلام خداست و دارای شمولیت و جامعیت می-باشد، باید با روشن‌ترین وجه برای قوم عرب بیان شود تا زمینه برای ابهام نماند؛ لذا در قرآن هیچ واژه‌ای غیرعربی بکار نرفته، و تنها راهِ درک درست از مفاهیم قرآنی یادگیری زبان و لغت عربی است. منظور از عربی بودن متن قرآن، نزول آن به زبان و الفاظ عربی همراه وضوح و روشنی معنا و مفاهیم آن است. استنباط احکام از قرآن نیز باید بر اساس فهم، اسلوب و شیوه‌های زبان عربی صورت گیرد، زیرا قرآن براساس قواعد و قوانین زبان عربی نازل شده و از نظر بیان و تفهیم مطالب به شیوه و سبک زبان عربی می‌باشد. https://jilr.uok.ac.ir/article_63907_44e1837ef52728b2562df7d8ccb888a0.pdf

دانشگاه کردستان مطالعات ادب اسلامی 2820-9958 5 1 2026 05 22 کارکردهای گفتمانی عناصر بیانی در مدایح معاصر عراقی درباره امام سجاد(ع) با تأکید بر پیوند بلاغت و تثبیت گفتمان شیعی کارکردهای گفتمانی عناصر بیانی در مدایح معاصر عراقی درباره امام سجاد(ع) با تأکید بر پیوند بلاغت و تثبیت گفتمان شیعی 179 195 64432 10.22034/jilr.2026.145620.1364 FA رضا مظفرنیا دانشگاه آزاد واحد اسلامی کاشمر - مشهد محمد جعفری دانشگاه کاشمر فریبرز حسین جانزاده دانشگاه کاشمر Journal Article 2026 03 13 پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل گفتمان، به بررسی کارکرد عناصر بیانی در تقویت گفتمان دینی ـ شیعی در مدایح شاعران معاصر عراقی درباره امام سجاد (ع) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که عناصر بیانی چه نقشی در سازمان‌دهی معنا، جهت‌دهی به خوانش مخاطب و تثبیت مؤلفه‌های هویتی گفتمان شیعی ایفا می‌کنند. در این راستا، آثار پنج شاعر به‌عنوان پیکره پژوهش انتخاب و با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی بررسی شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عناصر بیانی در این مدایح، کارکردی فراتر از زیبایی‌آفرینی دارند و به‌مثابه سازوکارهایی فعال در تولید و تثبیت معنا عمل می‌کنند. این کارکردها را می‌توان در چهار محور اصلی دسته‌بندی کرد: انسجام‌بخشی، برجسته‌سازی، تأثیرگذاری و عینیت‌سازی. در سطح انسجام، شبکه‌های معنایی همسو، استعاره‌های ممتد، تقابل‌های ساختاری و زنجیره‌های روایی مبتنی بر کنش، ساختار متن را حول کانون‌های دلالتی مشترک سامان می‌دهند و گفتمان‌هایی چون مظلومیت، عطوفت، سوگ تاریخی و استمرار امامت را تثبیت می‌کنند. در سطح برجسته‌سازی، تقدیم نحوی، انباشت نام‌های دلالتمند و تبدیل مفاهیم انتزاعی به نشانه‌های حسی، ابعاد قدسی، عبادی و تاریخی هویت امام را در مرکز توجه مخاطب قرار می‌دهد. از منظر تأثیرگذاری، جسمانی‌سازی رنج، خطابی‌سازی عاطفه و تصویرپردازی حسی، مفاهیم اعتقادی را به تجربه‌ای ادراکی بدل می‌سازد و درگیری عاطفی مخاطب را افزایش می‌دهد. همچنین در فرایند عینیت‌سازی، مفاهیمی چون نسب قدسی، هدایتگری و رحمت الهی از طریق استعاره‌های طبیعی و زیستی در قالب تصاویر ملموس بازنمایی می‌شوند و از سطح گزاره‌های کلامی به عرصه تجربه حسی انتقال می‌یابند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل گفتمان، به بررسی کارکرد عناصر بیانی در تقویت گفتمان دینی ـ شیعی در مدایح شاعران معاصر عراقی درباره امام سجاد (ع) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که عناصر بیانی چه نقشی در سازمان‌دهی معنا، جهت‌دهی به خوانش مخاطب و تثبیت مؤلفه‌های هویتی گفتمان شیعی ایفا می‌کنند. در این راستا، آثار پنج شاعر به‌عنوان پیکره پژوهش انتخاب و با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی بررسی شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عناصر بیانی در این مدایح، کارکردی فراتر از زیبایی‌آفرینی دارند و به‌مثابه سازوکارهایی فعال در تولید و تثبیت معنا عمل می‌کنند. این کارکردها را می‌توان در چهار محور اصلی دسته‌بندی کرد: انسجام‌بخشی، برجسته‌سازی، تأثیرگذاری و عینیت‌سازی. در سطح انسجام، شبکه‌های معنایی همسو، استعاره‌های ممتد، تقابل‌های ساختاری و زنجیره‌های روایی مبتنی بر کنش، ساختار متن را حول کانون‌های دلالتی مشترک سامان می‌دهند و گفتمان‌هایی چون مظلومیت، عطوفت، سوگ تاریخی و استمرار امامت را تثبیت می‌کنند. در سطح برجسته‌سازی، تقدیم نحوی، انباشت نام‌های دلالتمند و تبدیل مفاهیم انتزاعی به نشانه‌های حسی، ابعاد قدسی، عبادی و تاریخی هویت امام را در مرکز توجه مخاطب قرار می‌دهد. از منظر تأثیرگذاری، جسمانی‌سازی رنج، خطابی‌سازی عاطفه و تصویرپردازی حسی، مفاهیم اعتقادی را به تجربه‌ای ادراکی بدل می‌سازد و درگیری عاطفی مخاطب را افزایش می‌دهد. همچنین در فرایند عینیت‌سازی، مفاهیمی چون نسب قدسی، هدایتگری و رحمت الهی از طریق استعاره‌های طبیعی و زیستی در قالب تصاویر ملموس بازنمایی می‌شوند و از سطح گزاره‌های کلامی به عرصه تجربه حسی انتقال می‌یابند. https://jilr.uok.ac.ir/article_64432_e319fff9e7c3c880109940546975bdca.pdf