کارکردهای گفتمانی عناصر بیانی در مدایح معاصر عراقی درباره امام سجاد(ع) با تأکید بر پیوند بلاغت و تثبیت گفتمان شیعی

Document Type : Original Article

Authors

1 دانشگاه آزاد واحد اسلامی کاشمر - مشهد

2 دانشگاه کاشمر

Abstract

پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل گفتمان، به بررسی کارکرد عناصر بیانی در تقویت گفتمان دینی ـ شیعی در مدایح شاعران معاصر عراقی درباره امام سجاد (ع) می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که عناصر بیانی چه نقشی در سازمان‌دهی معنا، جهت‌دهی به خوانش مخاطب و تثبیت مؤلفه‌های هویتی گفتمان شیعی ایفا می‌کنند. در این راستا، آثار پنج شاعر به‌عنوان پیکره پژوهش انتخاب و با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی بررسی شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عناصر بیانی در این مدایح، کارکردی فراتر از زیبایی‌آفرینی دارند و به‌مثابه سازوکارهایی فعال در تولید و تثبیت معنا عمل می‌کنند. این کارکردها را می‌توان در چهار محور اصلی دسته‌بندی کرد: انسجام‌بخشی، برجسته‌سازی، تأثیرگذاری و عینیت‌سازی. در سطح انسجام، شبکه‌های معنایی همسو، استعاره‌های ممتد، تقابل‌های ساختاری و زنجیره‌های روایی مبتنی بر کنش، ساختار متن را حول کانون‌های دلالتی مشترک سامان می‌دهند و گفتمان‌هایی چون مظلومیت، عطوفت، سوگ تاریخی و استمرار امامت را تثبیت می‌کنند. در سطح برجسته‌سازی، تقدیم نحوی، انباشت نام‌های دلالتمند و تبدیل مفاهیم انتزاعی به نشانه‌های حسی، ابعاد قدسی، عبادی و تاریخی هویت امام را در مرکز توجه مخاطب قرار می‌دهد. از منظر تأثیرگذاری، جسمانی‌سازی رنج، خطابی‌سازی عاطفه و تصویرپردازی حسی، مفاهیم اعتقادی را به تجربه‌ای ادراکی بدل می‌سازد و درگیری عاطفی مخاطب را افزایش می‌دهد. همچنین در فرایند عینیت‌سازی، مفاهیمی چون نسب قدسی، هدایتگری و رحمت الهی از طریق استعاره‌های طبیعی و زیستی در قالب تصاویر ملموس بازنمایی می‌شوند و از سطح گزاره‌های کلامی به عرصه تجربه حسی انتقال می‌یابند.

Keywords

Main Subjects

Files

History

  • Receive Date: 13 March 2026
  • Revise Date: 07 April 2026
  • Accept Date: 21 April 2026

Share

How to cite

Statistics