معناشناسی اسلوب کنایه در نهج البلاغه (مطالعه موردی خطبه قاصعه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دکتر زبان و ادبیات عربی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

10.34785/j022.2022.018

چکیده

برخورداری نهج البلاغه از زیباترین شگردهای بیانی، سیمای بلاغی خارق العاده‌ای به آن بخشیده است آنگونه که به عنوان برادر قرآن از آن یاد می­شود. فراوانی سازوکارهای بلاغی در نهج البلاغه، به محوریت آن به عنوان برترین الگوی بلاغت در میان اندیشمندان و سخن­وران جهان انجامیده است. از جمله امتیازات بلاغی نهج البلاغه، بهره مندی فراوان آن از کنایه است که گاه رساتر از صراحت عمل کرده و ذهن مخاطب را با کلام متکلّم درمی آمیزد. بکارگیری کنایه شیوه­ای بدیع و زیبا در کلام به شمار می رود که نمایانگر ذوق ادبی و قوه­ی تخیل گوینده است و پیچیده سازی، روند ادراک و تخیل مخاطب را به چالش می­افکند تا غرض اصلی گوینده را دریابد. پژوهش حاضر با تکیه بر منهج توصیفی-تحلیلی و آماری در صدد بررسی کنایه در خطبه قاصعة و تحلیل بار معنایی آن با توجه به بافت متن می باشد و به این نتیجه دست یافته است که بهره گیری از گونه های مختلف کنایه در خطبه قاصعه به بیان مناسب غرض اصلی امام (ع) با کمک واسطه ها انجامیده است که در برخی از آنها به دلیل اندک بودن وسائط، مخاطب به سهولت به مقصود حضرت دست می­یابد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Semantics of Irony in Nahj al-Balagha (Case Study: the Sermon of al-Qase'a)

نویسندگان [English]

  • Sudabe Muzaffari 1
  • Fateme Khoramian 2
1 Assistant Professor at the Department of Arabic Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 PhD in Arabic Language and Literature, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده [English]

Nahj al-Balagha's possession of the most beautiful expressive techniques has given it an extraordinary rhetorical appearance, as it is referred to as the brother of the Qur'an. The abundance of rhetorical devices in Nahj al-Balagha has led to its centrality as the best model of rhetoric among thinkers and speakers in the world. Among the rhetorical advantages of Nahj al-Balagheh is its abundant use of irony, which sometimes acts more directly than plainly and mixes the audience's mind with the words of the speaker. The use of irony is a novel and beautiful way in speech that represents the speaker's literary taste and imagination and challenges the audience's perception and imagination to find out the speaker's main intention. Based on the descriptive-analytical and statistical method, the present research aims to investigate the irony in the sermon of Qase'a and analyze its semantic load according to the context of the text and has reached the conclusion that the use of different types of irony in the Qase'a sermon according to the main purpose of the Imam (a.s.), it has been achieved with the help of intermediaries, and in some of them, due to the lack of means, the audience can easily reach the purpose of the Imam.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nahj al-Balagha
  • sermon of Qase'a
  • semantics
  • rhetoric
  • irony

مراجع

قرآن کریم.
نهج البلاغة.
ابراهیمی، علی أوسط. (1379ش). «علوم بلاغت در نهج البلاغه». فرهنگ، 36(33)، 321-334.
ابن أبی الحدید، عبد الحمید بن محمد. (1995م). شرح نهج البلاغة. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
ابن فارس، أبوالحسن. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. (ضبط و تحقیق: عبد السلام محمد هارون). قم: نشر مکتب أعلام الإسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1988م). لسان العرب. بیروت: دار إحیاء تراث العربی.
الأسدی، عادل حسن. (2006م). من بلاغة الإمام علی(ع) فی نهج البلاغة (ط1). قم: نشر المحبین.
امامی، محمد جعفر، و آشتیانی، محمد رضا. (1381ش). ترجمه و شرح نهج البلاغه (چاپ سیزدهم). قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب.
البحرانی، ابن میثم. (1981م). شرح نهج البلاغة. بیروت: دار العلم الإسلامی.
تجلیل، جلیل. (1390ش). جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه (چاپ اول). تهران: بنیاد نهج البلاغه.
تفتازانی، سعدالدین. (1383ش). مختصر المعانی (چاپ هشتم). تهران: نشر دار الفکر.
تفتازانی، سعدالدین. (1387ش). المطول فی شرح تلخیص المفتاح (چاپ اول). بیروت: دار الکوخ للطباعة والنشر.
جرجانی، عبد القاهر. (2007م). دلائل الإعجاز. تهران: دار الفکر.
جعفری، محمد تقی. (1357ش). ترجمه و تفسیر نهج البلاغه (چاپ اول). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حسینی، جعفر. (1413ق). أسالیب البیان فی القرآن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
خاقانی، محمد. (1390ش). جلوه‌های بلاغت در نهج البلاغه (چاپ اول). تهران: بنیاد نهج البلاغه.
دشتی، محمد. (1368ش). ترجمه نهج البلاغه (چاپ اول). تهران: نشر سرور.
سجادی، ابو الفضل، و فراهانی، سمیر. (1391ش). «معناشناسی کنایه در جزء سی‌ام قرآن». انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، 23، 97-73.
شریف العسکری، محمد صالح. (1389ش). ترویح الأرواح فی تهذیب الصحاح (معجم مهذب الصحاح) (ط1). تهران: نشر میراث مکتوب.
الشریفی، عبد الهادی. (1384ش). تهذیب شرح نهج البلاغة (چاپ اول). قم: دار الحدیث.
شهیدی، سید جعفر. (1370ش). ترجمه نهج البلاغه (چاپ سوم). تهران: نشر انقلاب.
صادقی، محمد. (1387ش). «بررسی کنایه و انواع آن در نَفثَهُ المصدور». فرهنگ و ادب، پاییز و زمستان، 132-116.
طباطبایی، محمد حسین. (1387ش). تفسیر المیزان (چاپ بیست و ششم). (ترجمه: محمد باقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، ابو علی فضل بن حسن. (1380ش). تفسیر مجمع البیان (چاپ اول). تهران: نشر فراهانی.
عبد الرزاق، حسن اسماعیل. (1985م). لآلی التبیان (فی المعانی والبدیع والبیان) (چاپ اول). قاهره: مکتبة الکلیات الأزهریة.
عتیق، عبد العزیز. (1985م). فی البلاغة العربیة (چاپ اول). بیروت: دار النهضة العربیة.
عرفان، حسن. (1389ش). کرانه‌ها (چاپ پنجم). قم: دفتر نشر هجرت.
القزوینی، جلال الدین محمد بن عبد الرحمن. (2000م). الإیضاح فی علوم البلاغة. بیروت: دار الفکر العربی.
کزازی، جلال الدین. (1373ش). زیباشناسی سخن پارسی (چاپ اول). تهران: نشر مرکز.
مجمع اللغة العربیه. (2004م). المعجم الوسیط (ط4). مصر: مکتبة الشرق الدولیة.
محمدی، محمد حسین. (1387ش). بلاغت (معنی، بیان، بدیع) (چاپ اول). تهران: نشر زوار.
مشایخی، حمیدرضا، و خرمیان، فاطمه. (1393ش). «معناشناسی اسلوب کنایه در 5 خطبه اول نهج البلاغه». ادبیات دینی، 7، 110-93.
مطلوب، أحمد. (2007م). معجم المصطلحات البلاغیة و تطورها (ط2). لبنان: مکتبة لبنان ناشرون.
مطهری، مرتضی. (1391ش). سیری در نهج البلاغه (چاپ 15). تهران: نشر صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر، و همکاران. (1382ش). تفسیر نمونه (چاپ 29). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
منتظری، حسینعلی. (1368ش). شرح خطبه قاصعه (چاپ اول). تهران: نشر اطلاعات.
الهاشمی، أحمد. (1376ش). جواهر البلاغة (چاپ هفتم). قم: مرکز نشر المتابع للمکتب الإعلام الإسلامی.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 فروردین 1399
  • تاریخ بازنگری: 24 تیر 1399
  • تاریخ پذیرش: 16 مرداد 1399

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار