تأثیر ابو علی فارسی بر نظریة «نظم» جرجانی از جنبه‌های نحوی، لغوی و بافت کلام

عربی, سجاد; فرع شیرازی, سید حیدر

doi:10.34785/j022.2022.013

تأثیر ابو علی فارسی بر نظریة «نظم» جرجانی از جنبه‌های نحوی، لغوی و بافت کلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری رشته زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

² دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

10.34785/j022.2022.013

چکیده

در ظهور نظریه نظم عبد القاهر جرجانی، دانشمندان و نحویان زیادی مثل: سیبویه، جاحظ، مبرد، ابو هلال عسکری و غیره تأثیرگذار بودهاند. عبد القاهر نحو را از طریق کتابهای ابو علی فارسی آموخت. این موضوع فرضیه تأثیر ابو علی را بیشتر از هر دانشمند دیگری در ظهور این نظریه مطرح میکند. دلایلی وجود دارد که نشان میدهد ابو علی فارسی بر جرجانی تأثیر گذاشته و آراء او نقش مستقیمی در تکامل نظریة نظم داشته است. در مقاله حاضر تلاش میشود با تکیه بر روش توصیفی- تحلیلی تأثیر ابو علی فارسی بر جرجانی و جایگاه او در نظریة نظم از جنبههای مختلف به ویژه نحوی، لغوی و سیاقی بررسی و تبیین شود. نتایج پژوهش نشان میدهد ابو علی فارسی تأثیر غیر قابل انکاری بر عبد القاهر گذاشته و جایگاه والایی در ظهور و پختگی نظریة نظم جرجانی دارد. نظم در دیدگاه ابو علی عبارت است از تألیف کلام و الحاق الفاظ به یکدیگر بر اساس روشی مخصوص و با نظم و ترتیبی که به قصد متکلم و هدف او منتهی شود. ابو علی نحو را از معانی وضعی و قاموسی خارج و به صورت کاربردی و در قالب بافت کلام بهکار برد و جرجانی نیز ادامهدهنده و تکمیلکننده همین راه بود و آن را در قالب نظریة نظم نشان داد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

بلاغت در قرآن

عنوان مقاله [English]

Abu Ali Farsi's Efficacy on Jurjani's Theory of "Nazm" from the Aspects of Grammar, Language and Context

نویسندگان [English]

Sajjad Arabi ¹
Sayyed Heidar Far' Shirazi ²

¹ Ph.D. Candidate, Persian Gulf University, Bushehr, Iran

² Associate Professor, Persian Gulf University, Bushehr, Iran

چکیده [English]

In the emergence of Abdul Qaher Jurjani's theory of "Nazm" (=order), many scholars and grammarians such as: Sibuyeh, Jahiz, Mobarred, Abu Hilal Askari and others have been influential. Abdul Qaher learned syntax through the books of Abu Ali Farsi. This issue raises the hypothesis of the influence of Abu Ali more than any other scientists in the emergence of this theory. There are reasons that show that Abu Ali Farsi influenced Jurjani and his views played a direct role in the development of the theory of "Nazm". In this article, an attempt is made to investigate and explain Abu Ali Farsi's influence on Jurjani and his position in the theory of order from various aspects, especially syntactic, lexical and contextual, relying on the descriptive-analytical method. The results of the research show that Abu Ali Farsi had an undeniable influence on Abdul Qaher and has a high position in the emergence and maturity of Jurjani's "Nazm" theory. In Abu Ali's view, "Nazm" means composing words and adding words to each other based on a special method and order that leads to the speaker's intention and goal. Abu Ali used the syntax out of the situational and dictionary meanings and used it in a practical way through the context of words, and Jurjani continued and completed this way and showed it in the form of the theory of "Nazm".

کلیدواژه‌ها [English]

he Holy Quran
theory of "Nazm"
Abdul Qahir Jurjani
Abu Ali Farsi
Syntax

مراجع

ابولیل، أمین. (1427ه.ق). البیان والقرآن: دراسة تأصیلیة فنیة. عمان: دار البرکة.

آریان، حمید. (1392ه.ش). «معنا و مبنای عقل‌گرایی معتزله در تفسیر قرآن». قرآن شناخت، 6(1)، 5-25.

جرجانی، أبو بکر عبد القاهر بن عبد الرحمن. (1984م). دلائل الإعجاز. (تحقیق: أحمد التنجی). بیروت: دار الکتاب العربی.

الجرجانی، عبد القاهر. (2007م). المقتصد فی شرح التکملة (چاپ أول). تحقیق: أحمد بن عبدالله بن إبراهیم الدویش.

جمعة، بیان شاکر، و موسى، صاحب رشید. (2011م). التعدد فی المعنى بین القراءات القرآنیة ونظریة النظم. کلیة التربیة الأساسیة، 70، 1-24.

الجندی، درویش. (1960م). نظریة عبدالقاهر فی النظم. القاهرة: مکتبة نهضة مصر بالفجالة.

خلیفة، عبود. (2010م). علاقة الدرس النحوی بالدرس البلاغی عند عبدالقاهر الجرجانی (رسالة ماجستیر، السنة الجامعیة 2009 2010م).

الدمیاطی، بدرالدین. (2011م). نزهة الأدباء وتحفة الظرفاء. (المحقق والمترجم: محمد أبوشهدة وعبد الستار الغنیمی). بیروت: دار الکتب العلمیة.

رضایی، غلام عباس، و یاری، شیرکو. (1389ه.ش). «قیاس و سماع نحوی از دیدگاه أبو علی فارسی». زبان و ادبیات عربی (مجله ادبیات و علوم انسانی سابق)، 3، 67-93.

الرمانی، أبو الحسن علی بن عیسى. (1956م). النکت فی إعجاز القرآن ضمن ثلاث رسائل فی إعجاز القرآن. (تحقیق: محمد خلف الله ومحمد زغلول سلام). مصر: دار المعارف.

الزبیدی، محمد بن الحسن. (1954م). طبقات النحویین واللغویین. (تحقیق: محمد أبو الفضل إبراهیم). القاهرة: مطبعة السعادة.

سیوطی، جلال الدین. (1327ه). همع الهوامع. القاهرة: مطبعة السعادة.

شلبی، عبدالفتاح إسماعیل. (1989م). أبو علی الفارسی: حیاته ومکانته بین أئمة التفسیر العربیة وآثاره فی القراءات والنحو. المملکة العربیة السعودیة: منشورات دار المطبوعات الحدیثة.

صمو، حمادی. (1981م). التفکیر البلاغی عند العرب: أسسه وتطوره إلى القرن السادس. تونس: منشورات الجامعة التونسیة.

ضیف، شوقی. (2011م). المدارس النحویة (چاپ هفتم). مصر: دار المعارف.

العشماوی، محمد زکی. (1385ه.ش). «نظریة النظم عند عبدالقاهر الجرجانی». (ترجمة وتحقیق: محمد هادی مرادی). زبان و ادب، 9(29)، 70-95.

عمار، أحمد سید محمد. (1998م). نظریة الإعجاز القرآنی وآثارها فی النقد العربی القدیم (چاپ أول). بیروت: دار الفکر المعاصر.

عید، فوزی السید عبد ربه. (1989م). البحث البلاغی عند أبی علی الفارسی وأثره فی الدراسات البلاغیة. القاهرة: مطبعة الحسین الإسلامیة.

الفارسی، أبو علی. (1969م). الإیضاح العضدی (چاپ أول). تحقیق: حسن شاذلی فرهور. مصر: العسکریات.

الفارسی، أبو علی. (2003م). الإغفال. تحقیق عبدالله بن عمر الحاج إبراهیم. أبوظبی: المجمع الثقافی.

الفارسی، أبو علی. (2004م). المسائل الشیرازیات. تحقیق: حسن بن محمود هنداوی. المملکة العربیة السعودیة: کنوز إشبیلیا للنشر والتوزیع.

الفارسی، أبو علی. (2007م). الحجة فی علل القراءات السبع. تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود، علی محمد معوض، وأحمد عیسى حسن المعصراوی. بیروت: دار الکتب العلمیة.

الفرزدق، همام بن غالب بن صعصعة أبو فراس. (1987م). دیوان الفرزدق. (تحقیق: علی فاعور). بیروت: دار الکتب العلمیة.

القفطی، جمال الدین أبو الحسن علی بن یوسف. (1986م). إنباه الرواة على أنباه النحاة. (تحقیق: محمد أبو الفضل إبراهیم). القاهرة: دار الفکر العربی.

مصطفى، إبراهیم، وآخرون. (1410ه). المعجم الوسیط. إسطنبول: دار الدعوة.

معاشی، عبدالرحمن. (2012م). منهج الاحتجاج للقراءات القرآنیة عند أبی علی الفارسی من خلال کتابه "الحجة للقراء السبعة" (أطروحة الدکتوراه). جامعة الحاج لخضرباتنة، الجزائر.

منیر، سلطان. (1986م). إعجاز القرآن بین المعتزلة والأشاعرة. الإسکندریة: منشأة المعارف.

میر، محمد تقی. (1386ه.ش). بزرگان نامی پارس. شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز.

الهادی، سمیة. (2014م). نظریة النظم عند عبدالقاهر الجرجانی، ومفاهیم البنیة فی الاصطلاح النقدی البنیوی. المعارف، 9(17)، 369-382.