بررسی انسجام و روابط واژگانی در سوره مبارکه قمر براساس نظریه هالیدی و رقیه حسن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

چکیده

بحث انسجام واژگانی همواره مورد توجه پژوهشگران ادبی بوده است و بیشتر مطالعات در این حوزه بر پایه نظریه انسجام متن مایکل هلیدی و رقیه حسن استوار شده‌اند. انسجام به طور کلی از هم‌نشینی واژگانی که دربرگیرنده مفهومی خاص هستند، شکل می‌گیرد و از طریق پیوندهای معنایی موجود بین اجزای متن، به انتقال مدلولات یاری می‌رساند. انسجام دستوری، واژگانی و پیوندی از جمله گونه‌های انسجام محسوب می‌شوند. در این پژوهش، به شیوه‌ای توصیفی-تحلیلی، انسجام و روابط واژگانی در سوره مبارکه قمر، که سوره‌ای مکی است، بر اساس نظریه هالیدی و حسن مورد بررسی قرار گرفته است تا لایه‌های زیبایی‌شناختی آن برای مخاطب روشن‌تر گردد. در این سوره، چهار مؤلفه اصلی انسجام واژگانی، یعنی تکرار، ترادف، تضاد و شمول معنایی، تجزیه و تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تکرار، به‌ویژه تکرار مستقیم، نقشی برجسته در تأکید بر انذار و تحذیر مشرکان دارد. ترادف و تضاد نیز، هرچند با بسامدی کمتر نسبت به تکرار، در القای معنای مورد نظر تأثیرگذار بوده‌اند. همچنین، شمول معنایی که پیوندی نزدیک با مراعات‌النظیر در باهم‌آیی دارد، در برخی آیات، مضامین را با جزئیات دقیق‌تری به تصویر کشیده است. در نتیجه، از یک سو، این انسجام واژگانی به عنوان ابزاری برای هشدار به مشرکان عمل کرده و از سوی دیگر، بازتاب اعمال آن‌ها و تحقق وعده الهی را به شکلی مطلوب ارائه داده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analysis of Cohesion and Lexical Relations in Surah al-Qamar Based on the Theory of Halliday and Ruqaiya Hasan

نویسندگان [English]

  • Ali Pirani Shal 1
  • Jalil Hajipour Talebi 2
  • Alireza Ahankar 2
1 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Ph.D. Candidate, Department of Arabic Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The study of textual coherence has long been a central concern of literary researchers, many of whom have grounded their analyses in the coherence theory of Michael Halliday and Ruqaiya Hassan. Coherence is achieved through the coexistence of words connected to a specific concept and the semantic links that bind the elements of a text together. Among the types of cohesion (grammatical, lexical, and conjunctive) this essay focuses on a descriptive-analytical study of cohesion and lexical relations in Surah al-Qamar, a Meccan surah, based on Halliday and Hassan’s framework. The aim is to uncover as much as possible of the surah’s aesthetic layers for the audience. The analysis highlights four components: repetition, synonymy, antonymy, and semantic inclusion. The findings reveal that repetition—particularly direct repetition—plays the most significant role in the surah, emphasizing both the warnings and admonitions directed at the polytheists. Synonymy and antonymy, although less frequent than repetition, are nonetheless effective in clarifying meaning. Semantic inclusion, closely linked to the principle of agreement and parallelism, illustrates the themes in greater detail in certain verses. Ultimately, the study shows how, through lexical cohesion, the surah simultaneously conveys warnings to the polytheists, reflects their actions, and affirms the fulfillment of the divine promise.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Surah al-Qamar
  • semantic relations
  • lexical cohesion
  • Halliday and Hasan
قرآن کریم
آقا گلزاده، حسین. (1390). تحلیل گفتمان انتقادی (چاپ اول). تهران: علمی و فرهنگی.
ابن منظور، أبوالفضل محمد بن مکرم بن علی. (1414). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابراهیمی، شیما، و پهلوان‌نژاد، محمدرضا. (1392). بررسی زبان‌شناختی باهم‌آیی واژگانی در خمسه نظامی. نشریه ادب و زبان، ۱۶(۳۴)، ۱-۲۰. دسترسی: https://surl.li/ljwgkw
اقبالی، عباس، صیادی‌نژاد، روح‌الله، و فاضلی، محمد حسین. (1396). تحلیل انسجام واژگانی در سوره عنکبوت. پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، ۶(۱)، ۹۸-۱۲۰. https://doi.org/10.30473/quran.2017.4711
البستانی، محمود. (1424). التفسیر البنائی للقرآن الکریم (ج. ۴). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
پالمر، فرانک. (1374). نگاهی تازه به معناشناسی (کورش صفوی، مترجم). تهران: مروارید.
حسان، تمام. (1993). البیان فی روائع القرآن: دراسة لغویة و أسلوبیة للنص القرآنی. قاهرة: عالم الکتاب.
حلوة، نوال بنت ابراهیم. (2012). أثر التکرار فی التماسک النصی: مقاربة معجمیة تطبیقیة فی ضوء مقالات د. خالد منیف. ریاض: جامعة الأمیرة نورة بنت عبدالرحمن.
داد، سیما. (1383). فرهنگ اصطلاحات ادبی. تهران: مروارید.
صفوی، کورش. (1382). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سوره مهر.
صلح‌جو، علی. (1377). گفتمان و ترجمه. تهران: مرکز.
عبد المجید، جلیل. (1998). البدیع بین البلاغة العربیة واللسانیات النصیة. القاهرة: دار الفکر العربی.
علاوی، العید. (2011). التماسک النحوی أشکاله وآلیاته: دراسة تطبیقیة لنماذج من شعر محمد العید آل خلیفة. مجلة قراءات، جامعة بسکرة، ۱۱۹-۱۴۰. https://asjp.cerist.dz/en/article/24388
محمد، عزة شبل. (2009). علم لغة النص: النظریة والتطبیق (الطبعة الثانیة). القاهرة: مکتبة الآداب.
وحیدیان کامیار، تقی. (1387). بدیع از دیدگاه زیبایی‌شناسی. تهران: انتشارات سمت.
ولیئی، یونس؛ میرزائی الحسینی، سیدمحمود؛ و فرهادی، محمد. (1395). عوامل انسجام متنی در سوره نوح. دو فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های زبان‌شناختی، ۵ (۵)، ۶۹-۸۶. 10.22108/nrgs.2016.20532
Halliday, M. A. K. , & Hasan, R. (1976). Cohesion in English. London: Longman.