بازکاوی شگردهای زبانی قرآن در توصیف اهل ایمان با تکیه بر سطح توصیف نظریه فرکلاف (مطالعه موردی: سوره بقره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 استادیارگروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهر ری، تهران، ایران

چکیده

شناخت و تبیین مفاهیم قرآنی به‌شیوه‌ای روشمند موضوعی است که امروزه مورد توجه بسیاری از محققان حوزه متون دینی به‌ویژه قرآن‌پژوهی قرار گرفته است. در همین راستا پژوهش حاضر کوشیده تا با کاربست نظریه تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف در تحلیل آیات سوره بقره به بررسی مفهوم ایمان و شاخص‌های ایمانی در این آیات بپردازد. از آنجا که قرآن کریم نمونه اعلای بلاغت و فصاحت به‌شمار می‌رود، جلوه‌های این شاخص‌ها در ساختار زبانی آیات و در انواع گوناگونی از روابط واژگانی و نحوی و نیز ارزش‌های معنایی و صورت‌های بیانی تبلور یافته است. این پژوهش با هدف تبیین گفتمان الهی در این باره و نیز در پاسخ به این پرسش انجام گردیده که اساسا تحلیل این آیات برمحک نظریه فرکلاف چگونه می‌تواند به گسترش و تعمیق سطح دلالی و انسجام معنایی مفهوم ایمان در آیات سوره بقره به عنوان بزرگترین و دومین سوره قرآن کریم منجر شود. یافته‌های پژوهش که با رویکرد کیفی و به‌شیوه توصیفی–تحلیلی و با کاربست سطح توصیف الگوی فرکلاف صورت گرفته نشان می‌دهد که لفظ ایمان در این آیات در مجموعه روابطی از نوع ترتّب معنایی، هم‌آیی، شمول‌معنایی، هم‌معنایی و تقابل و تضادمعنایی با مفاهیم دیگر به‌کار رفته است؛ بخش قابل توجهی از فرایندهای فعلی به‌صورت طلبی است و برجسته‌ترین تصویرها از طریق امثال تقابلی بروز یافته است. علاه بر آن در بافت بیرونی، عناصر انسجامی گوناگونی چون تکرار، ارجاع، وصل و حذف دیده می‌شود. نتایج تحقیق نشانگر آن است که تطبیق آیات مورد مطالعه بر محک الگوی فرکلاف می‌تواند موجب گسترش سطح دلالی و تقویت انسجام معنایی این آیات در باب مفهوم ایمان شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Reexamining the Linguistic Techniques of the Quran in Describing the Believers Based on Fairclough's Level of Descriptive Theory (Case Study: Surah al-Baqarah)

نویسندگان [English]

  • Ezzat Molaebrahimi 1
  • Zohreh Noraeinia 2
1 Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Islamic Azad University, Yadegar-e Imam Khomeini (RA) Branch, Shahr-e Rey, Tehran, Iran
چکیده [English]

Recognizing and explaining Quranic concepts in a systematic manner is a topic that has attracted the attention of many researchers in the field of religious texts, especially Quranic studies. In this regard, the present study has attempted to apply Fairclough's theory of critical discourse analysis to the analysis of the verses of Surah Al-Baqarah to examine the concept of faith and the indicators of faith in these verses. Since the Holy Quran is considered a supreme example of rhetoric and eloquence, the manifestations of these indicators have crystallized in the linguistic structure of the verses and in various types of lexical and syntactic relations, as well as semantic values ​​and expressive forms. This research aims to explain the divine discourse on this matter and also to answer the question of how analyzing these verses based on Fairclough's theory can lead to expanding and deepening the level of semantic interpretation and coherence of the concept of faith in the verses of Surah Al-Baqarah, the largest and second Surah of the Holy Quran. The findings of the research, which were conducted with a qualitative approach and in a descriptive-analytical manner and by applying the level of description of Fairclough's model, show that the word faith in these verses is used in a series of relationships such as semantic order, congruence, semantic inclusion, synonymy, and semantic contrast and contradiction with other concepts; a significant part of the current processes is in the form of adverbs, and the most prominent images are expressed through contrasting similes. In addition, in the external context, various coherence elements such as repetition, reference, connection, and deletion are seen. The results of the research indicate that applying the verses under study to the Fairclough model can expand the level of interpretation and strengthen the semantic coherence of these verses regarding the concept of faith.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Holy Quran
  • Surah Al-Baqarah
  • the believers
  • discourse analysis
  • Fairclough
قرآن کریم
آذربایجانی، مسعود (1385)، «ساختار معنایی ایمان در قرآن»، انجمن معارف اسلامی ایران، سال دوم، شماره دوم، صص11- 48.
بندرریگی، محمد (1370)، منجد الطلاب، چاپ هفتم، تهران: انتشارات اسلامی.
رهبر، عباسعلی و مسعود آخوند مهریزی (1388)، «تحلیل گفتمانی نظام اندیشگی رهبری انقلاب اسلامی»، زمانه، شماره 84- 85، صص23 – 31.
سلطانی، سید علی اصغر (1397)، قدرت، گفتمان و زبان، چاپ ششم، تهران: نشر نی.
سیاح، احمد (1370)، فرهنگ بزرگ جامع نوین، چاپ چهاردهم، تهران: اسلام.
صفوی، کورش (1399)، درآمدی بر معناشناسی، چاپ ششم، تهران: سوره مهر.
عارفی، محمد یونس (1402)،«بررسی تطبیقی واژه "عروة الوثقی" در آیه 257 سوره بقره از منظر فریقین»، دوفصلنامه علمی- ترویجی مطالعات قرآن و حدیث ، سال یازدهم، شماره 21، صص83-115.
فتوحی، محمود (1398)، سبک‌شناسی، نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها، چاپ چهارم، تهران: سخن.
فرکلاف، نورمن (1399)، تحلیل گفتمان انتقادی، ترجمه روح الله قاسمی، چاپ دوم، تهران: اندیشه احسان.
لاینز، جان (1391)، درآمدی بر معنی شناسی، ترجمه کورش صفوی، تهران: علمی.
لی، الیسون و کیت پوینتون (1388)، فرهنگ و متن، ترجمه حسین چاوشیان، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
مهاجر، مهران و محمد نبوی (1376)، به سوی زبانشناسی شعر، تهران: نشر مرکز.
محدثی، جواد (1376)، «فرهنگ قرآنی: 1. ایمان چیست؟ مومن کیست؟» بشارت، شماره 1، صص 1-10.
محسنی، سید جواد (1391)، «جستاری در نظریه و روش تحلیل گفتمان فرکلاف»، معرفت فرهنگی و اجتماعی، سال 3، شماره 3، صص 63- 86.
مقدمی، محمد تقی (1390)، «نظریه تحلیل گفتمان لاکلا و موف و نقد آن»، معرفت فرهنگی و اجتماعی، سال 2، شماره 2، صص 91- 124.
میرصابری، انسیه سادات و انسیه خزعلی (1401)، «تحلیل تصویری آیات تقابلی انفاق (مطالعه موردی آیات موردی آیات 274- 261 سور البقره)»، فصلنامه علمی :تحقیقات علوم قرآن و حدیث" دانشگاه الزهرا(س)، سال بیستم، شماره 3، پیاپی 59% صص222-193.
یحیائی ایله‌ای، احمد (1390)، «تحلیل گفتمان چیست؟»، دوماهنامه تحقیقات روابط عمومی، شماره 60، صص 58- 64.
OpenAI. (2025). ChatGPT (Version 5.1) [Large language model]. https://www.openai.com