کاوشی نوین در ظرافتهای معنائی و بلاغی قصر در قرآن کریم به اعتبار اطلاق و تقیید در مقصور علیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، بوشهر، ایران

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران

چکیده

هدف: هدف پژوهش حاضر بررسی اسلوب بلاغی قصر در قرآن کریم با تأکید بر نقش اطلاق و تقیید در مقصورٌعلیه است. قصر، به‌معنای اختصاص امری به امر دیگر و نفی آن از غیر، از قوی‌ترین شیوه‌های تأکید در بلاغت عربی به‌شمار می‌رود و در فهم و تفسیر متون دینی، به‌ویژه قرآن کریم، نقش مهمی دارد. با وجود توجه علمای بلاغت به این اسلوب و ارائه تقسیم‌بندی‌های گوناگون در بلاغت سنتی، بررسی دقیق آیات حاوی قصر نشان می‌دهد که این تقسیم‌بندی‌ها برای تبیین همه ابعاد معنایی و بلاغی قصر کافی نیستند. ازاین‌رو، این پژوهش می‌کوشد با توجه به مطلق یا مقید بودن مقصورٌعلیه، زمینه‌ای برای ارائه تقسیم‌بندی نوینی از قصر فراهم آورد.
روش تحقیق: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. در این راستا، آیات قرآن کریم که مشتمل بر اسلوب قصر هستند، به‌ویژه آیات متناظر، به‌صورت نظام‌مند استخراج و بررسی شده‌اند. سپس نقش اطلاق و تقیید در مقصورٌعلیه تحلیل شده و تأثیر آن بر فهم معنایی، تفسیری و بلاغی آیات مورد ارزیابی قرار گرفته است. در این تحلیل، سیاق کلام و چگونگی بیان مقصورٌعلیه به‌صورت مطلق یا مقید، معیار اصلی بررسی قرار گرفته است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مطلق یا مقید بودن مقصورٌعلیه در تفسیر دقیق‌تر آیات نقش اساسی دارد و می‌تواند لایه‌های تازه‌ای از فصاحت و بلاغت قرآن کریم را آشکار سازد. همچنین مشخص شد که تقسیم‌بندی‌های سنتی قصر، که بیشتر بر روابط معنایی میان ارکان قصر تمرکز دارند، توانایی تبیین همه ظرفیت‌های بلاغی این پدیده را ندارند. بر اساس نتایج پژوهش، قصر از حیث اطلاق و تقیید مقصورٌعلیه به چهار نوع اصلی تقسیم می‌شود: قصر مطلق، قصر مقید، قصر مرکب و قصر متعدد. تنوع در مصادیق و نوع تقیید مقصورٌعلیه نیز می‌تواند مفاهیمی ساده یا پیچیده‌تر از محدودیت و اختصاص را در آیات قرآن کریم پدید آورد.
نتیجه‌گیری: نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که توجه به اطلاق و تقیید در مقصورعلیه، رویکردی نو در تحلیل قصر قرآنی به‌شمار می‌رود و می‌تواند فهمی دقیق‌تر و عمیق‌تر از ظرافت‌های معنایی و بلاغی قرآن کریم ارائه دهد. این رویکرد، ضمن تکمیل دیدگاه‌های سنتی در باب قصر، مبنایی برای گسترش مطالعات بلاغی و تفسیری قرآن فراهم می‌سازد. از این منظر، بررسی مطلق یا مقید بودن مقصورٌعلیه راهی مؤثر برای کشف لایه‌های تازه‌ای از اعجاز بیانی قرآن و تأمل بیشتر در مفاهیم والای این کتاب آسمانی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A New Exploration of the Semantic and Rhetorical Subtleties of Qasr in the Holy Quran with Reference to Absoluteness and Restriction in the Maqsur Alayh

نویسندگان [English]

  • Azra al-Sadat Latifi Hosseini 1
  • Hossein Mohtadi 2
  • Seyyed Heydar Far' Shirazi 3
1 Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Persian Gulf University, Bushehr, Iran
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Bushehr, Iran
3 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Persian Gulf University, Bushehr, Iran
چکیده [English]

Objective: This study examines the rhetorical phenomenon of Qasr, understood as the attribution of one element to another while negating it from others, as one of the strongest methods of emphasis in Arabic rhetoric. Given its central role in interpreting religious discourse, especially the Holy Quran, the study aims to investigate the limitations of traditional rhetorical classifications of qasr and to propose a new classification based on the concepts of atlaq and taqyid in the maqsur alayh.
Method: The study adopts a descriptive-analytical method. It systematically extracts Quranic verses that contain qasr, with special attention to corresponding verses in which the structure of restriction appears in different contextual forms. The analysis focuses on identifying whether the maqsur alayh is presented in an absolute or restricted form and on examining how this affects the semantic and rhetorical function of qasr within the Quranic text.
Results: The findings show that the absolute or restricted nature of the maqsur alayh plays a fundamental role in producing meaning and guiding interpretation. Traditional classifications of qasr, which mainly depend on the semantic relationship between its elements, are insufficient to explain all rhetorical dimensions of this phenomenon. The study demonstrates that the presence of atlaq and taqyid creates new rhetorical effects and reveals deeper layers of Quranic eloquence. Based on this analysis, qasr can be classified into four main types: absolute qasr, restricted qasr, compound qasr, and multiple qasr. The variety of restrictions applied to the maqsur alayh contributes to different levels of conceptual complexity in the expression of limitation within Quranic verses.
Conclusions: The study concludes that examining qasr through the lens of atlaq and taqyid offers a more precise understanding of its semantic and rhetorical functions in the Holy Quran. This approach provides a basis for a new classification that has been largely neglected in traditional rhetoric. By highlighting the role of restriction in shaping meaning, the study opens new perspectives for Quranic rhetorical analysis and encourages deeper reflection on the expressive and interpretive richness of the Quranic text.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qasr
  • Absoluteness and Restriction
  • Maqsur Alayh
  • Quranic Rhetoric
  • Quranic Interpretation
قرآن کریم   
ابن ادرید، محمد بن حسن. (1988م). جمهرة اللغة (الطبعة الأولى). دار العلم للملایین.
ابن فارس، احمد بن فارس. (1404ق). معجم مقاییس اللغة (چاپ اول). مکتبة الإعلام الإسلامی.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (بی‌تا). تفسیر التحریر والتنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور (الطبعة الأولى). مؤسسة التاریخ العربی.
اسماعیلی طاهری، احسان. (1395ش). دو قالبگی قید در زبان عربی: تکمله‌ای بر مقاله «قید» دکتر آذرنوش. دوماهنامه جستارهای زبانی، پیاپی 33.
آذرتاش، آذرنوش. (1367-1368ش). قید در دستور زبان عربی. مقالات و بررسی‌ها: فصلنامه علمی پژوهشی دانشکده الهیات، 45-46.
تفتازانی، مسعود بن عمر. (1376ش). مختصرالمعانی (الطبعة الثالثة). دارالفکر.
جمعی از محققان. (1389). فرهنگ‌نامه اصول فقه. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، معاونت پژوهشی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
حبنکه المیدانی الدمشقی، عبد الرحمن بن حسن. (1416ق/1996م). البلاغة العربیة (الطبعة الأولى). دار القلم؛ الدار الشامیة.
دسوقی، محمد بن عرفة. (1431ق/2010م). حاشیة الدسوقی علی مختصر السعد (عبدالحمید هنداوی، محقق). المکتبة العصریة.
السیوطی، جلال الدین عبدالرحمن بن ابی بکر. (1384ش). الاتقان فی علوم القرآن. انتشارات امیرکبیر.
صاوی، احمد بن محمد. (1427ق). حاشیة الصاوی علی تفسیر الجلالین (چاپ چهارم). دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
طباطبایی، محمدحسین. (1374ش). ترجمه تفسیر المیزان (چاپ پنجم). دفتر انتشارات اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (1412ق). تفسیر جوامع الجامع (الطبعة الأولى). مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
فوّال عکّاوی، انعام. (1417ق). المعجم المفصل فی علوم البلاغة: البدیع والبیان والمعانی (الطبعة الثانیة). دار الکتب العلمیة.
فیومی، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی (الطبعة الثانیة). مؤسسة دار الهجرة.
مدرس افغانی، محمد علی. (1362ش). المدرس الأفضل فی ما یرمز و یشار إلیه فی المطول (الطبعة الأولى). دار الکتاب.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371ش). تفسیر نمونه (چاپ دهم). دار الکتب الإسلامیة.
نصر، حسن محمود. (2009م). مفهوم القید فی العربیة والإنجلیزیة: دراسة فی ضوء علم اللغة التقابلی. مجلة کلیة الآداب بجامعة حلوان.
هاشمی، احمد. (1388ش). جواهر البلاغة (حسن عرفان، مترجم؛ چاپ دهم). نشر بلاغت.