مبتدا و کانونی سازی در گزیده‌هایی از صحیفه سجادیه (بر اساس نظریه لمبرکت)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان وادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

تغییر گزینش واژگان رایج زبان، ساختار­هایی را با عنوان ساختار­های اطلاعی نشاندار تشکیل می­دهد. از جمله این ساختارها، ساختارهای نحوی نشاندار مبتداسازی و کانونی سازی جمله است که در آن­ها سازه مبتدا و کانون از مکان اصلی خود در جمله عدول کرده و در مکانی دیگر از جمله قرار می­گیرند. از آنجا که از دیدگاه ساخت اطلاعی، تغییر عناصر جمله بار معنایی را دگرگون می­سازد درک این موضوع خصوصا در متون دینی از اهمیت ویژه­ای برخوردار بوده و دقت بیشتر مترجم و شناخت و رعایت ساختارهای نحوی دو زبان مقصد و مبدا را می­طلبد؛ زیرا ممکن است دوجمله از لحاظ ظاهری معنای یکسانی داشته باشند اما از لحاظ ارتباطی و کنش کلامی، با یکدیگر متفاوت باشند. پژوهش حاضر با شیوه توصیفی- تحلیلی و با رویکرد تطبیقی با تکیه بر نظریه لمبرکت ترجمه الهی قمشه­ایی در صحیفه سجادیه را از حیث ترجمه ساختارهای نشاندار مورد بررسی قرار داده است. نتایج بیانگر آن است که مترجم در ترجمه ساختارهای نشاندار دقت عمل به خرج نداده و بیشتر ساختارهای نشاندار را به صورت بی­نشان در فارسی ترجمه کرده است. در واقع مترجم از ساختار زبان خود در ترجمه این گزاره­ها استفاده کرده است؛ این امر به روانی ترجمه آسیبی وارده نیاورده ولی از دیدگاه ساخت اطلاعی لمبرکت به دلیل جابه­جایی ساختارها از نشاندار به بی­نشان انتقال دقیق قسمتی از بار معانی کلام صورت نگرفته است و بدین ترتیب بخشی از معنای مد نظر سخنور مغفول مانده و تعادل ارتباطی کلام و نحوی حاصل نشده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Focalization and Topicalization in Selected Examples from al-Sahifah al-Sajjadiyyah: Based on Lambrecht’s Theory

نویسندگان [English]

  • Amir Hossein Jamali 1
  • Soudabeh Mozaffari 2
  • Zohreh Naemi 2
  • Hooman Nazemian 2
  • Sadollah Homayouni 3
1 PhD Candidate in Arabic Language and Literature, Kharazmi University, Karaj, Iran
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kharazmi University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Changing the position of sentence constituents in language gives rise to structures known as marked information structures. Among these structures are topicalization and focalization, in which topical and focal elements are moved from their original positions to other positions within the sentence. From the perspective of information structure, such displacement alters the semantic and pragmatic load of the utterance. Therefore, understanding these structures is especially important in the translation of religious texts, where the translator must carefully recognize and preserve the syntactic and communicative features of both the source and target languages. Two sentences may appear similar in meaning on the surface level, yet differ significantly in terms of communicative function and discourse effect. This study examines Elahi Qomshei’s translation of al-Sahifah al-Sajjadiyyah through a descriptive-analytical and comparative approach based on Lambrecht’s theory of information structure, with particular focus on the translation of marked structures. The findings indicate that the translator generally paid insufficient attention to the transfer of marked information structures, and that most marked constructions in the Arabic text were rendered as unmarked structures in Persian. In fact, the translator relied primarily on the ordinary syntactic patterns of the target language. Although this approach did not undermine the fluency of the translation, it nevertheless resulted, from the perspective of Lambrecht’s information structure theory, in the loss of part of the semantic and pragmatic force of the original utterances. Consequently, part of the speaker’s intended meaning was neglected, and communicative, discursive, and syntactic balance between the source and target texts was not fully achieved.

کلیدواژه‌ها [English]

  • information structure of Lambrecht
  • marked structure
  • focalization
  • topicalization
  • Sahifah Sajjadiyah
  • Elahi Ghomshei
آرام، یوسف. (1396). بررسی گفتمان‌نماهای تاکیدی در زبان فارسی. زبان فارسی و گویش‌های ایرانی، 2(3)، 41–63.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1426). القانون فی الطب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
ابن‌میثم البحرانی، کمال‌الدین میثم بن علی. (1420). شرح نهج‌البلاغه. بیروت: دار الثقلین.
ابن‌هشام الأنصاری، عبدالله بن یوسف. (1435). مغنی الأدیب. قم: حوزه علمیه قم.
اصغری، جواد. (1395). رهیافتی نو بر ترجمه زبان عربی. تهران: جهاد دانشگاهی.
اکبری‌زاده، فاطمه، حق‌بین، فریده، و رضایی، فاطمه. (1398). نقد ترجمه ساخت اطلاعی نشاندار در نمایشنامه شهرزاد توفیق الحکیم. پژوهش‌های ترجمه در زبان و ادبیات عربی.
الهی قمشه‌ای، مهدی. (1392). ترجمه صحیفه سجادیه (چاپ چهارم). قم: انتشارات صبح پیروزی.
الجرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن. (1404). دلائل الإعجاز (تعلیق محمود محمد شاکر، چاپ اول). قاهره: دار الکتب العلمیة.
الجوهری، اسماعیل بن حماد. (1404). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة (چاپ اول). بیروت: دار العلم للملایین.
حق‌بین، فریده، و پارساکیا، مژده. (1393). بررسی ویژگی‌های ممیز مقولات نقشی آغازگر، مبتدا و کانون در زبان فارسی. ویژه‌نامه فرهنگستان، (10)، 13–24.
خالقیان، ام‌البنین. (1391). معجم إعراب و ألفاظ الصحیفة السجادیة (چاپ اول). قم: حوزه علمیه.
دبیرمقدم، محمد. (1388). پژوهش‌های زبان‌شناختی فارسی: مجموعه مقالات (چاپ چهارم). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
درزی، علی. (1389). کانونی‌سازی در زبان فارسی. مجله زبان و زبان‌شناسی، (12).
راسخ‌مهند، محمد. (1384). بررسی انواع تاکید در زبان فارسی. مجله زبان و زبان‌شناسی، (1).
راسخ‌مهند، محمد. (1398). نحو زبان‌شناسی: نگاهی نقشی ـ رده‌شناختی. تهران.
راسخ‌مهند، محمد. (1387). نقش ساخت اطلاعی در ترجمه. زبان‌شناسی تطبیقی، 1(1)، 1–17.
رضایی، فاطمه. (1397). بررسی انتقال معنای ساخت‌های اطلاعی نشاندار در ترجمه‌های فارسی نمایشنامه شهرزاد توفیق حکیم (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، با راهنمایی فاطمه اکبری‌زاده و فریده حق‌بین). دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه الزهراء.
الزمخشری، ابو‌القاسم محمود بن عمر. (1417). الفائق فی غریب الحدیث. بیروت: دار الکتب العلمیة.
الزمخشری، محمود بن عمر بن محمد. (1999). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دار الجیل.
السامرائی، فاضل صالح. (2006). بلاغة الکلمة فی التعبیر القرآنی (الطبعة الثانیة). قاهره: شرکة العاتک لصناعة الکتاب.
السامرائی، فاضل صالح. (2000). معانی النحو. اردن: دار الفکر.
عمایره، حنان اسماعیل احمد. (1425). التراکیب الإعلامیة فی اللغة العربیة (پایان‌نامه دانشگاهی). جامعة الأردن، کلیة الدراسات العلیا.
قنبرنژاد، معصومه. (1402). بررسی تعادل کاربردشناختی در ترجمه ساخت‌های اطلاعی نشاندار از عربی به فارسی بر مبنای نظریه ساخت اطلاع لمبرکت: مطالعه موردی الشحاذ، الطریق و زقاق المدق نجیب محفوظ (پایان‌نامه دانشگاهی، با راهنمایی ابراهیم اناری). دانشگاه اراک، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
گلفام، ارسلان، امینی، رضا، کرد، کامبوزیا، زعفرانلو، عالیه، و آقاگلزاده، فردوس. (1389). بررسی تحولات معنایی و ساخت اطلاع ساخت‌های نشانداری در فرآیند ترجمه از انگلیسی به فارسی. پژوهش‌های زبان و ادبیات تطبیقی، 85(1)، 1–113.
ماهوتیان، شهرزاد. (1390). دستور زبان فارسی از دیدگاه رده‌شناسی (ترجمه مهدی سمائی). تهران: نشر مرکز.
المتوکل، احمد. (1993). آفاق جدیدة فی نظریة النحو الوظیفی. رباط: منشورات کلیة الآداب و العلوم الإنسانیة بالرباط.
المتوکل، احمد. (2020). الخطاب و خصائص اللغة العربیة (چاپ اول). الجزائر: منشورات الاختلاف.
المتوکل، احمد. (1985). الوظائف التداولیة فی اللغة العربیة (چاپ اول). المغرب: منشورات الجمعیة المغربیة للتألیف و الترجمة و النشر.
مدرسی، بهرامی. (1386). ساخت اطلاع و بازنمایی آن در زبان فارسی (رساله دکتری). دانشگاه علامه طباطبایی.
المدنی الشیرازی، سیدعلی‌خان. (1443). ریاض السالکین فی شرح صحیفة سید الساجدین. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
معروف، یحیی. (1381). فن ترجمه (چاپ دوم). تهران: سمت.
مهدوی‌مهر، زهراء. (1401). بررسی تطبیقی ترجمه ساخت‌های اطلاعی نشان‌دار در ترجمه‌های نهج‌البلاغه (پایان‌نامه دانشگاهی، با راهنمایی حامد صدقی و سید عدنان اشکوری). دانشکده ادبیات، دانشگاه خوارزمی.
نیازی، شهریار، و قاسمی‌اصل، زینب. (1397). تحلیل زبان‌شناختی متون عربی با تکیه بر دستور نقش‌گرای هلیدی (چاپ اول). تهران: دانشگاه تهران.
الهاشمی، احمد. (1395). جواهر البلاغه (ترجمه حسن عرفان). قم: نشر بلاغت.
همایونی، سعداله. (1399). واکاوی ویژگی‌های ممیز مقولات کاربردشناختی در زبان عربی: مورد مطالعه کانون، موضوع، مبتدا و دنباله‌رو. انجمن ایرانی زبان و ادبیات عربی، 16(55)، 167–189.
Lambrecht, Knud. (1996). Information Structure and Sentence Form. Cambridge: Cambridge University Press.
Ross, John Robert. (1967). Constraints on Variables in Syntax (Doctoral dissertation).