متغیّرهای نحوی و توسّعات معنایی در خطبه‌های نهج البلاغه (مطالعه موردی: جای‌گردانی‌های اجزای جمله)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

چکیده

ارتباط نحو و معناشناسی از موضوعات مورد توجّه میان زبان­شناسان بوده است. اگرچه در باب سبک، دو دیدگاه متقابل «تزیینی» و «ارگانیک» وجود دارد، امّا نمی­توان رابطه­ی وجوهِ نحوی با موضع گوینده و رویکردهای وی به موضوع را نادیده گرفت؛ بدین معنی که بهره­گیری از ساختارهای دستوری خاصّ در برابر «نظم پایه» یا «نحوِ معیار»، افزون برآن­که مبنایی برای شناسایی سبک گوینده به شمار می­رود، در توسّع معنایی و تنوّع بخشی به دلالت­های کلام نیز مؤثر است. در این زمینـه، تصرّفات نحـوی و خلافِ عادت در متن نهـج البلاغه؛ به­ویژه «جـای­گردانی­های اجـزای جمله»­ یا «تبـادل مکان واژگان» به عنوان یکی از ابزارهای پُر بسامد، علاوه بر تقویت جنبه­های زیبایی­شناختی زبان، نقش معنی­رسانی در آن را به کمال، تشخّص می­بخشد. به­ سبب گستردگی موضوع، پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی در دو حوزۀ «نحو» و «معنا شناسی»؛ تنها بر مبنای بررسی شواهدی از تقدیم و تأخیرهای هدفمند نهج البلاغه در سیاق­های «شرط»، «عطف»، «ترکیبات وصفی»، «عامل و معمول»، درصدد آن است تا جای­گردانی­های نحوی مؤثر بر توسّع و تولید معنا در سیاق­های مذکور را معرفی و دستاوردهای معنایی نشأت گرفته از تبادل در جایگاه واژگان را تفسیر نماید. نتایج پژوهش گویای آن است که چیدمان عادی واژگان و نظم معمول بسیاری از ساختارهای نحوی نهج البلاغه در پیوند با اندیشـه­های حضرت علی(ع) دگرگون شده است که اتّخاذ چنین سبکی، افزون بر کارایی لازم در سطوح بلاغی، به شیوه­های مختلفی، توسّع معنایی زبان را نیز به دنبال دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Syntactic Variables and Semantic Expansions in Nahj al-Balagha Sermons (Case Study: Sentence Component Reordering)

نویسندگان [English]

  • Farooq Ne’mati 1
  • Seyyed Sadr al-Din Mahmoudi 2
1 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Payame Noor University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies Education, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The relationship between syntax and semantics has been a contentious issue among linguists. Although there are two opposing views on style, "ornamental" and "organic," one cannot ignore the relationship between syntactic aspects and the speaker's position and approach to the subject. This means that the use of specific grammatical structures, as opposed to "basic order" or "standard syntax," not only serves as a basis for identifying the speaker's style but also contributes to semantic expansion and diversification of discourse implications. In this regard, syntactic manipulations and unusual arrangements in the text of Nahj al-Balagha, especially "reordering of sentence components" or "word displacement," as one of the most frequent tools, in addition to strengthening the aesthetic aspects of language, fully characterizes its meaning-conveying role. Due to the breadth of the topic, the present research, using a descriptive-analytical method in the two fields of "syntax" and "semantics," based solely on examining evidence of purposeful fronting and postponement in Nahj al-Balagha in the contexts of "condition," "conjunction," "descriptive phrases," and "agent and patient," seeks to introduce syntactic reorderings that affect the expansion and production of meaning in the mentioned contexts and to interpret the semantic achievements resulting from word displacement. The research results indicate that the normal arrangement of words and the usual order of many syntactic structures in Nahj al-Balagha have been altered in connection with the thoughts of Imam Ali (AS). Adopting such a style, in addition to its necessary efficiency at rhetorical levels, also leads to semantic expansion of language in various ways.

کلیدواژه‌ها [English]

  • syntactic variable
  • semantic expansion
  • word displacement
  • Nahj al-Balagha sermons
القرآن الکریم.
ابن الرسول، سید محمد رضا، کاظمی نجف آبادی، سمیه، و کاظمی، مهری. (1395). رابطه‌ معنایی جمله‌واره‌ پایه و پیرو در جمله‌های شرطی زبان فارسی. نشریه‌ی ادب فارسی, 1(17), 112–93.
امیری‌فر، محمد، و متقی‌زاده، عیسی. (1396). منهج فاضل السامرائی فی تحدید العلاقة بین النحو والمعنى. مجلة بحوث فی اللغة العربیة, 18, 82–67.
تابان، جعفر. (1387). نقش سیاق در تفسیر قرآن. فصلنامه دین و سیاست, 15, 118–99.
جرجانی، عبدالقاهر. (1992). دلائل الاعجاز (تحقیق محمد تنجی). بیروت: دارالکتاب.
حمود المظهور العانی، احمد عبدالله. (2003). البنی النحویه وأثرها فی المعنی (أطروحة دکتوراه). جامعة بغداد.
دشتی، محمد. (1384). نهج البلاغه (چاپ 7). قم: پارسیان.
راه چمنی، زهرا، آباد، مرضیه، عبدالهی، حسن، و سیدی، حسین. (1398). سبک‌شناسی نحوی تشبیهات بلیغ در خطبه‌های نهج‌البلاغه. مجله زبان و ادبیات عربی, 1(20/1/177), 147–170.
ربّانی، محمدحسین. (1380). نقش سیاق در تفسیر. فصلنامه پژوهش‌های قرآنی, 27–28, 322–341.
الزرکشی، محمد بن عبد الله. (1410). البرهان فی علوم القرآن (جلد 3). بیروت: دارالمعرفه.
السامرائی، فاضل. (2006). التعبیر القرآنی. عمّان: دار العمان.
شرتونی، رشید. (1381). مبادی العربیه: قسم النحو (تحقیق حمید محمدی). قم: موسسه انتشارات دارالعلم.
شمیسا، سیروس. (1374). معانی (چاپ 3). تهران: میترا.
العارضی، رفاه عزیز. (2012). الترتیب فی القرآن الکریم. دمشق: تموز للطباعه والنشر.
عبدالحسینی، حسین. (1393). تحلیل روانشناختی سخنور بر مبنای تأویل نحوی: بازخوانی رویکرد عبدالقاهر جرجانی به فلسفه زبان در کتاب دلائل الاعجاز. فصلنامه صحیفه مبین, 55, 65–84.
عبدالمطلب، محمد. (1994). البلاغه والأسلوبیه (الطبعة 1). لبنان: الشرکه المصریه العالمیه.
عبداللطیف، محمد حماسه. (2000). النحو والدلاله (الطبعة 1). القاهرة: دار الشروق.
العمری، حسین. (2010). الخطاب فی نهج البلاغة: بنیته وأنماطه ومستویاته؛ دراسة تحلیلیه (الطبعة 1). بیروت: دارالکتب العلمیه.
فتوحی، محمود. (1390). سبک‌شناسی: نظریه‌ها، رویکردها و روش‌ها. تهران: سخن.
فخر الرازی، فخر الدین محمد بن ضیاء الدین. (1981). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب) (جلد 3). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
کزازی، میرجلال‌الدین. (1370). زیبایی‌شناسی سخن پارسی. تهران: مرکز.
الکواز، محمد کریم. (1386). سبک‌شناسی اعجاز بلاغی قرآن کریم (ترجمه سید حسین سیدی). تهران: سخن.
محبّتی، مهدی. (1380). بدیع نو: هنر ساخت و آرایش سخن (چاپ اول). تهران: سخن.
مختار عمر، احمد. (1386). معناشناسی (ترجمه سید حسین سیّدی). مشهد: دانشگاه فردوسی.
هاشمی، مریم، و نعمتی قزوینی، معصومه. (1401). شاخصه‌های فردیت مؤلف در گفتمان علوی: مطالعه موردی خطبه 238 با محوریت دعوت به وحدت و نهی از تفرقه. مجله زبان و ادبیات عربی, 14(2/29)، 70–87.