تحلیل اقتباسات قرآنی حافظ و ارتباط آن با تسمیة لسان الغیب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده زبان و ادبیات، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده زبان و ادبیات، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

چکیده

قرآن کریم و تأثیر آن در بالندگی معنایی اشعار حافظ همواره موردِتوجه تحلیلگران ادبی بوده است. اقتباس‌های قرآنی این شاعر نکته‌سنج چنان است که معانی و مفاهیم قرآنی نه تنها به اشعار او جهت‌گیری معنوی خاصی بخشیده است بلکه در تسمیۀ وی به لقب «لسان الغیب» نقش‌آفرین بوده است، طوری که از اوائل سدۀ نهم به بعد در میان شاعران پارسی‌گوی، این لقب صرفاً به حافظ شیرازی اطلاق شده است. در این میان، جمع اقتباس قرآنی و غیب‌گویی در ظاهر، دشوار و ناپذیرفتنی است. آنچه در این مقاله بدان می‌پردازیم مسئلۀ لسان الغیب بودنِ حافظ در عین اقتباس از قرآن کریم است. هدف آن است که نشان دهیم اگر حافظ را لسان الغیب خوانده‌اند به سبب غیب‌گویی و پیشگویی شگفت نیست بلکه لسان الغیب بودنِ وی، بیانگر مطالعة دقیق و درک عمیق او از حقایق است؛ به‌گونه‌ای که توانسته است با دقت در ریزه‌کاری‌های منابع خود، سخن را به‌گونه‌ای ترکیب کند که جلوة تازه بیابد. لسان‌ الغیب نامیدنِ حافظ به اعتبار همین ریزه‌کاری‌ها و ریزبینی‌ها است. اقتباس‌های حافظ از قرآن کریم نوع خاصی از اقتباس است که با اقتباس یا تعامل سایر شاعران با قرآن کریم متفاوت است. لایه‌های این نوع اقتباس عمدتاً براساس بازسازی تفسیری از مفاهیم و تعابیر قرآنی با استفاده از «قاعدة استطراد» یعنی شیوة ‌عرضة‌ متنوع موضوعات و درعین‌حال، هماهنگ با آیات و سوره‌های قرآنی است. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of Qur'anic Quotations by Hafez and Their Relationship with the Title of Lisan al-Ghayb

نویسندگان [English]

  • Teymour Malmir 1
  • Mohsen Pishvaei Alavi 2
1 Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
2 Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Faculty of Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
چکیده [English]

The Holy Qur’an and its influence on the semantic flourishing of Hafez’s poems have always attracted the attention of literary critics. The Qur’anic borrowings of this astute poet are such that Qur’anic meanings and concepts not only impart a distinct spiritual orientation to his verse but have also played a role in his being given the epithet “Lisan al-Ghayb.” So much so that from the early ninth century onward, among Persian-speaking poets this title was applied exclusively to Hafez of Shiraz. At first glance the combination of Qur’anic allusion and claims of speaking about the unseen appears difficult and even implausible. What this article addresses are the problem of Hafez’s being called Lisan al-Ghayb while simultaneously drawing on the Qur’an. Its aim is to show that, if Hafez was named Lisan al-Ghayb, this was not because of astonishing prophecy or miraculous foretelling; rather, his status as Lisan al-Ghayb reflects his careful study and deep understanding of truths — to the extent that, by attending precisely to the subtleties of his sources, he was able to recombine expressions so that they acquired a new manifestation. Calling Hafez Lisan al-Ghayb is due to these very subtleties and perceptiveness. Hafez’s borrowings from the Qur’an constitute a particular kind of appropriation that differs from the way other poets have borrowed from or engaged with the Qur’an. The layers of this type of borrowing are mainly based on an interpretive reconstruction of Qur’anic concepts and expressions, employing the“qāʿideh -e- Istedrād” (rule of digression), — a method of presenting a variety of topics while at the same time remaining consonant with Qur’anic verses and surahs.

کلیدواژه‌ها [English]

  • the ghazals of Hafez of Shiraz
  • Lisan al-Ghayb
  • quotations from the Qur’an
  • the rule of digression
قرآن کریم، با ترجمۀ ناصر مکارم شیرازی، تهران: پیام عدالت.
آشوری، داریوش. (1392). عرفان و رندی در شعر حافظ، چاپ یازدهم، تهران: مرکز.
استعلامی، محمد. (1386). درس حافظ (نقد و شرح غزل‌های حافظ)، چاپ دوم، تهران: سخن.
امامی، نصر الله. (1388). ‌بر آستان جانان (گزیدة صد و یک غزل حافظ با مقدمه و شرح غزل‌ها)، چاپ اول، اهواز: رسش.
پورنامداریان، تقی. (1384). گمشدۀ لب دریا (تأملی در معنی و صورت شعر حافظ)، چاپ دوم، تهران: سخن.
جاوید، هاشم. (1377). حافظ جاوید (شرح دشواری‌های ابیات و غزلیات دیوان حافظ)، چاپ دوم، تهران: فرزان‌روز
جلالیان، عبدالحسین. (1379). شرح جلالی بر حافظ، چاپ اول، تهران: یزدان.
حافظ شیرازی، شمس الدین محمد. (1367). دیوان، تصحیح قزوینی- غنی، چاپ اول، تهران: اساطیر.
حمیدیان، سعید. (1392). شرح شوق (شرح و تحلیل اشعار حافظ)، چاپ دوم، تهران: قطره.
ختمی لاهوری، ابوالحسن عبدالرحمان. (1387). شرح عرفانی غزل‌های حافظ، چاپ اول، تصحیح بهاء‌الدین خرّمشاهی و همکاران، ‌تهران: قطره
خرّمشاهی، بهاءالدین. (1367). حافظ‌نامه (شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ)، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی و سروش.
راشدمحصل، محمدرضا. (1380). پرتوهایی از قرآن و حدیث در ادب فارسی، چاپ اول، مشهد: آستان قدس رضوی، به‌نشر.
رجائی بخارائی، احمدعلی. (1368). فرهنگ اشعار حافظ، چاپ پنجم، تهران: علمی.
ریاحی، محمد امین. (1374). گلگشت در شعر و اندیشۀ حافظ، چاپ دوم، تهران: علمی.
زریاب خویی، عباس. (1368). آئینۀ جام (شرح مشکلات دیوان حافظ)، چاپ اول، تهران: علمی.
سودی بسنوی، محمد. (1366). شرح سودی بر حافظ، ترجمۀ عصمت ستارزاده، چاپ پنجم، تهران: زرین و نگاه.
سورآبادی، ابوبکر عتیق نیشابوری. (1381). تفسیر سورآبادی (تقسیر التفاسیر)، تصحیح علی اکبر سعیدی سیرجانی، چاپ اول، تهران: فرهنگ نشر نو.
سید قطب، إبراهیم حسن. (1983). کتب و شخصیات، الطبعة الثانیة، بیروت، دارالشروق.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1368). موسیقی شعر، چاپ دوم، تهران: آگاه.
الصاوی، صلاح. (1989). دیوان العشق، الطبعة الأولی، تهران: الثقافی.
طباطبایی، محمد حسین. (1427). المیزان فی تفسیر القرآن، الطبعة الأولی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
الفروخ، عمر. (1989). تأریخ الأدب العربی، الطبعة الخامسة، بیروت: دار العلم للملایین.
گلجانی امیرخیز، ایرج. (1379). «هر سوره به سان مجموعه‌ای منظم»، نشریۀ دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد، 16(49-50)، 509-467.
مجتبایی، فتح الله. (1386). شرح شکن زلف (بر حواشی دیوان حافظ)، چاپ اول، تهران: سخن.
محمودی، خیرالله و صغری حیران. (1386). کلک مشاطة صنع (بررسی تصاویر در اشعار حافظ)، چاپ اول، تهران: آسیم.
هروی، حسینعلی. (1367). شرح غزل‌های حافظ، چاپ اول، تهران: نو.