رهیافتی تطبیقی برمعناشناختی «سجده» در قرآن کریم با تکیه بر روابط همنشینی و جانشینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

3 دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عربی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

10.22034/jilr.2026.144727.1322

چکیده

یکی از راه‌های تدبر در قرآن کریم، معناشناسی کلمات و واژه‌هاست. با معناشناسی می‌توان ریشه کلمات را فهمید و با فلسفه چینش کلمات در آیات قرآن کریم آشنا شد. به همین دلیل است که پژوهشگران حوزه علوم قرآنی برای فهم معانی و مفاهیم آیات قرآن و تحلیل آن، ابتدا از معناشناسی کلمات و ریشه‌یابی آن استفاده می‌کنند تا راز و رمز آیات قرآن کریم و ترکیب کلمات را در آن بیابند. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی در ابتدا به تعریف معناشناسی، روابط هم‌نشینی و جانشینی، پرداخته است و بر این اساس واژه سجده و کلمات هم نشین آن را بررسی و کاربرد آن‌ها در ترکیب با دیگر الفاظ قرآن کریم را مورد واکاوی و تحلیل قراداده است با بررسی آیات متعددی چون آیة 15 سوره سجده، آیة100 سوره یوسف، آیة 113 آل‌عمران و مواردی از سجده‌ تکوینی، ارادی، و نمادین نشان داده می‌شود که واژهة «سجده» نه‌تنها از غنای معنایی بالایی برخوردار است، بلکه انتخاب آن به جای افعال مشابه چون «اطاعت»، «عبادت»، «خضوع» یا «رکوع» هدف‌مند و معنادار است. تحلیل‌های همنشینی نیز نشان می‌دهد که سجده اغلب در کنار مفاهیمی چون ایمان، تلاوت، تسبیح و ترک تکبر می‌نشیند و در نتیجه نقش کلیدی در تصویرسازی عبودیت و خضوع دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Semantic Approach to “Sajdah” (prostration) in the Holy Qur’an Based on Syntagmatic and Paradigmatic Relations

نویسندگان [English]

  • جواد رنجبر 1
  • مرضیه زارع زردینی 2
  • سید محمد آل داوود 3
1 الأستاذ المساعد فی فرع الأدب العربی، جامعة پیام نور، طهران، ایران
2 استاذة مساعدة فی قسم اللغة العربیة وآدابها، جامعة پیام نور، طهران، ایران
3 ماجستیر فی اللغة العربیة وآدابها، جامعة پیام نور، طهران، ایران
چکیده [English]

One of the key methods of contemplation in the Holy Qur’an is the semantic analysis of its words and expressions. Through semantic study, one can uncover the roots of words and gain insight into the philosophical arrangement of terms within Qur’anic verses. Consequently, scholars in Qur’anic studies often begin their interpretation and analysis by exploring the semantics and etymology of Qur’anic vocabulary to unveil the deeper meanings and intricate structures of the text. This descriptive-analytical study first defines semantics, syntagmatic, and paradigmatic relations, and then applies these concepts to examine the term sajdah (prostration) and its co-occurring words. By analyzing various verses—such as verse 15 of Surah Sajdah, verse 100 of Surah Yusuf, and verse 113 of Surah Al-Imran—as well as instances of innate, voluntary, and symbolic prostration, the study demonstrates that the term sajdah possesses profound semantic richness. Its deliberate selection over similar terms like obedience, worship, humility, or bowing reflects purposeful and meaningful usage. The syntagmatic analyses further reveal that sajdah frequently appears alongside concepts such as faith, recitation, glorification, and the renunciation of arrogance, thereby playing a pivotal role in portraying servitude and submission in the Qur’anic discourse.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Holy Qur’an
  • Semantics
  • Sajdah
  • Syntagmatic and Paradigmatic Relations

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 03 بهمن 1404
  • تاریخ دریافت: 23 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 01 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش: 03 بهمن 1404