ویژگی های سبک ساز و معنامند گفتمان امام علی (ع) در خطبة قاصعه از منظر سبک شناسی گفتمانی میشل فوکو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات عربی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه گیلان. رشت. ایران

2 عضو هیأت علمی گروه زبان و ادبیات عربی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه گیلان. رشت. ایران

3 گروه زبان و ادبیات عربی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی. دانشگاه گیلان. رشت. ایران

چکیده

نظریۀ سبک‌شناسی گفتمانی که بر بنیاد اندیشه‌های میشل فوکو شکل گرفته است، رویکردی است که به یاری آن می‌توان چگونگی شکل‌گیری کلام را از منظر سبک‌های نحوی و عناصر گفتاری بررسی کرد.این نظریه امکان شناخت شیوه‌های بیانی و رویکرد زبانی گوینده را فراهم می‌آورد و به درک مناسبات میان محتوای متن و جهان بیرون از متن رهنمون می‌سازد.بی‌‌تردید نهج البلاغه از قابلیت‌های مطلوبی جهت بررسی از زاویۀ سبک‌شناسی و زبان‌شناسی گفتمان برخوردار است و ارتباط تنگانگی میان تعابیر و مفاهیم آن به چشم می‌خورد.خطبۀ قاصعه نمونه‌ای از متون نهج‌البلاغه است که در شرایطی آکنده از آشوب‌های اجتماعی از سوی امام علی (ع) ایراد شده است.در این خطبه، هم‌پیوندیِ آشکاری میان شگردهای القای کلام و بافت و موقعیت زمانی -اجتماعیِ شکل‌گیری آن مشاهده می‌شود و از کنش‌های گفتاری متناسب برای تقویت بار معنایی و اثرگذاری محتوای خطبه بهره گرفته شده است.پژوهش حاضر بر آن است تا به روش توصیفی-تحلیلی، تأثیر عوامل محیطی تنش‌زا و مقتضای حال مخاطب را در گزینش پیوستارهای معنایی و کنش‌های القایی خطبه قاصعه بر اساس الگوی سبک‌شناسی گفتمانی میشل فوکو مورد خوانش قرار دهد.یافته‌ها نشان می‌دهد که انسجام مطلوبی در بین بافت موقعیتی خطبه و کاربست سازه‌های دستوری و کنش‌های گفتاری امام (ع) برقرار است.ایشان با توجه به مقتضای بحث و به‌صورت هدفمند،گاه از پاره‌گفتارهای مستقل و گاه از ساختارهای وابسته بهره می‌برند. همچنین، کنش‌های گفتاری از قبیل ترغیبی، عاطفی، تعهدی و نظایر آن، همسو با فضای کلی گفتمان، نقشی مؤثر در تبیین و هدایت مخاطب و نیز در دستیابی به چشم‌اندازهای گفتمانی امام (ع) ایفا می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

الخصائص الأسلوبیة والدلالیة لخطاب الإمام علی (ع) فی الخطبة القاصعة من منظور الأسلوبیة الخطابیة عند میشیل فوکو

نویسندگان [English]

  • أمید جهان بخت لیلی 1
  • حامد بورحشمتی درکاه 2
  • نجات غیبی بور 3
  • نسترن توفیقی 3
1 عضو هیئة التدریس، قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، جامعة غیلان، رشت، إیران
2 عضو هیئة التدریس، قسم اللغة العربیة وآدابها، کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة، جامعة غیلان، رشت، إیران
3 قسم اللغة العربیة وآدابها. کلیة الآداب والعلوم الإنسانیة. جامعة غیلان، رشت، إیران.
چکیده [English]

نظریة الأسلوبیة الخطابیة التی تبلورت على أساس أفکار میشیل فوکو تمثّل مقاربةً یمکن من خلالها دراسة کیفیة تشکّل الکلام من منظور الأسالیب النحویة والعناصر التلفظیة. هذه النظریة تمکّن من التعرّف إلى الطرائق البیانیة والنهج اللغوی للمتکلّم، وتهدی إلى إدراک العلاقات القائِمة بین محتوى النص والعالم الخارج عن النص. ولا شکّ فی أنّ نهج البلاغة یمتلک قابلیات وافرة للدرس من زاویة الأسلوبیة واللسانیات الخطابیة، حیث یتجلّى فیه التلازم الوثیق بین التعابیر والمفاهیم. وتُعدّ الخطبة القاصعة نموذجًا بارزًا من نصوص نهج البلاغة، ألقاها الإمام علی (ع) فی ظروفٍ مشحونة بالاضطرابات الاجتماعیة. فی هذه الخطبة یُلاحظ ترابطٌ واضح بین أسالیب إیصال الکلام وبین السیاق والظرف الزمانی–الاجتماعی الذی نشأت فیه، کما یتجلّى توظیف الأفعال الکلامیة المناسبة لتعزیز البعد الدلالی وزیادة أثر المضمون. یهدف هذا البحث، بالمنهج الوصفی–التحلیلی، إلى قراءة أثر العوامل البیئیة المشحونة بالتوتّر ومقتضیات حال المخاطَب فی اختیار الامتدادات الدلالیة والأفعال الإیصالیة فی الخطبة القاصعة، وفق نموذج الأسلوبیة الخطابیة عند فوکو. وتُظهر النتائج أنّ هناک انسجامًا ملحوظًا بین السیاق الموقفی للخطبة وبین توظیف البنى النحویة والأفعال الکلامیة للإمام (ع). فقد لجأ (ع) تبعًا لمقتضیات الخطاب وبصورة هادفة إلى استعمال الجمل المستقلة حینًا والبُنى التابعة حینًا آخر. کما أنّ الأفعال الکلامیة من قبیل الترغیبیة والعاطفیة والتعهّدیة وغیرها، کانت منسجمة مع الفضاء العام للخطاب، ولعبت دورًا مؤثرًا فی تبیین المقاصد وهدایة المخاطَب، وکذلک فی تحقّق الآفاق الخطابیة للإمام (ع).

کلیدواژه‌ها [English]

  • الأسلوبیة الخطابیة
  • میشیل فوکو
  • الأفعال الکلامیة
  • نهج البلاغة
  • الخطبة القاصعة

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 21 شهریور 1405
  • تاریخ دریافت: 05 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 06 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش: 21 شهریور 1405