کارکردهای گفتمانی عناصر بیانی در مدایح معاصر عراقی درباره امام سجاد(ع) با تأکید بر پیوند بلاغت و تثبیت گفتمان شیعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجو دکتری، گروه زبان و ادبیات عربی، واحد کاشمر، دانشگاه آزاد اسلامی

2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، واحد کاشمر، دانشگاه آزاد اسلامی

چکیده

هدف: پژوهش حاضر با رویکرد تحلیل گفتمان، به بررسی کارکرد عناصر بیانی در تقویت و تثبیت گفتمان دینی ـ شیعی در مدایح شماری از شاعران معاصر عراقی درباره امام سجاد(ع) می‌پردازد. مسئله اصلی پژوهش آن است که عناصر بیانی چگونه در سازمان‌دهی معنا، جهت‌دهی به خوانش مخاطب و تثبیت مؤلفه‌های هویتی گفتمان شیعی نقش‌آفرینی می‌کنند.
روش پژوهش: این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه چارچوب نظری تحلیل گفتمان انتقادی انجام شده است. پیکره پژوهش شامل مدایح پنج شاعر معاصر عراقی، یعنی کاشف الغطاء، الفلوجی، بادی، ابوالحب و الوائلی، درباره امام سجاد(ع) است. در این راستا، عناصر بیانی موجود در اشعار یادشده استخراج و از منظر کارکردهای گفتمانی تحلیل شده‌اند.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عناصر بیانی در این مدایح، کارکردی فراتر از زیبایی‌آفرینی دارند و به‌مثابه سازوکارهایی فعال در تولید، تثبیت و جهت‌دهی معنا عمل می‌کنند. این کارکردها در چهار محور اصلی قابل دسته‌بندی‌اند: انسجام‌بخشی، برجسته‌سازی، تأثیرگذاری و عینیت‌سازی. در سطح انسجام‌بخشی، شبکه‌های معنایی همسو، استعاره‌های ممتد، تقابل‌های ساختاری و زنجیره‌های روایی مبتنی بر کنش، ساختار متن را حول کانون‌های دلالتی مشترک سامان می‌دهند و گفتمان‌هایی چون مظلومیت، عطوفت، سوگ تاریخی و استمرار امامت را تثبیت می‌کنند. در سطح برجسته‌سازی، تقدیم نحوی، انباشت نام‌های دلالتمند و تبدیل مفاهیم انتزاعی به نشانه‌های حسی، ابعاد قدسی، عبادی و تاریخی هویت امام را در مرکز توجه مخاطب قرار می‌دهد. از منظر تأثیرگذاری نیز جسمانی‌سازی رنج، خطابی‌سازی عاطفه و تصویرپردازی حسی، مفاهیم اعتقادی را به تجربه‌ای ادراکی و عاطفی بدل می‌سازد. همچنین در فرایند عینیت‌سازی، مفاهیمی چون نسب قدسی، هدایتگری و رحمت الهی از طریق استعاره‌های طبیعی و زیستی در قالب تصاویر ملموس بازنمایی می‌شوند.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عناصر بیانی در مدایح معاصر عراقی درباره امام سجاد(ع)، تنها ابزارهایی برای آفرینش زیبایی ادبی نیستند، بلکه در مقام سازوکارهای گفتمانی، در بازتولید حافظه جمعی، تعمیق باورهای مذهبی و تثبیت هویت شیعی نقش مؤثری ایفا می‌کنند. از این منظر، شعر آیینی معاصر عراق را می‌توان کنشی گفتمان‌مند دانست که از طریق پیوند میان بلاغت و ایدئولوژی دینی، به بازنمایی و استمرار گفتمان شیعی یاری می‌رساند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Discursive Functions of Figurative Elements in Contemporary Iraqi Panegyrics on Imam Sajjad (PBUH), with Emphasis on the Interrelation between Rhetoric and the Consolidation of Shiite Discourse

نویسندگان [English]

  • Reza Mozafarnia 1
  • Mohammad Jafari 2
  • Fariborz Hossein Janzadeh 2
1 PhD Candidate, Department of Arabic Language and Literature, Kashmar Branch, Islamic Azad University
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Kashmar Branch, Islamic Azad University
چکیده [English]

Objective: Using a discourse-analysis approach, the present study examines the functions of figurative elements in strengthening and consolidating religious-Shiite discourse in the panegyrics of a number of contemporary Iraqi poets on Imam Sajjad (PBUH). The central problem of the study is to determine how figurative elements contribute to the organization of meaning, the orientation of the reader’s interpretation, and the consolidation of the identity components of Shiite discourse.
Research Method: This study adopts a descriptive-analytical method and is based on the theoretical framework of critical discourse analysis. The research corpus consists of panegyrics composed by five contemporary Iraqi poets, namely Kashif al-Ghita, al-Falluji, Badi, Abu al-Hubb, and al-Wa'ili, on Imam Sajjad (PBUH). Accordingly, the figurative elements found in these poems were extracted and analyzed in terms of their discursive functions.
Results: The findings show that figurative elements in these panegyrics perform functions that go beyond aesthetic embellishment; they operate as active mechanisms in the production, consolidation, and orientation of meaning. These functions can be classified into four main axes: cohesion, foregrounding, affective influence, and concretization. At the level of cohesion, aligned semantic networks, extended metaphors, structural oppositions, and action-based narrative chains organize the textual structure around shared semantic centers and consolidate discourses such as oppression, compassion, historical mourning, and the continuity of Imamate. At the level of foregrounding, syntactic fronting, the accumulation of semantically charged names, and the transformation of abstract concepts into sensory signs place the sacred, devotional, and historical dimensions of the Imam’s identity at the center of the audience’s attention. From the perspective of affective influence, the embodiment of suffering, the rhetorical addressing of emotion, and sensory imagery transform doctrinal concepts into perceptual and emotional experiences. Moreover, in the process of concretization, concepts such as sacred lineage, guidance, and divine mercy are represented through natural and biological metaphors in the form of tangible images.
Conclusion: The results of the study indicate that figurative elements in contemporary Iraqi panegyrics on Imam Sajjad (PBUH) are not merely tools for creating literary beauty. Rather, as discursive mechanisms, they play an effective role in reproducing collective memory, deepening religious beliefs, and consolidating Shiite identity. From this perspective, contemporary Iraqi devotional poetry may be regarded as a discourse-oriented act that, through the connection between rhetoric and religious ideology, contributes to the representation and continuity of Shiite discourse.

کلیدواژه‌ها [English]

  • rhetoric
  • discourse analysis
  • religious poetry
  • contemporary Iraqi poetry
  • Shiite discourse
ابو الحب، عبد المحسن. (1393). دیوان الشاعر العراقی. موسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
بابک‌معین، مرتضی. (1392). تبیین خلق زبان شاعرانه با استفاده از نظام مبتنی بر تطبیق و لغزش‌های مهارشده اریک لاندوفسکی. مطالعات زبان و ترجمه، 46(4)، 7-26.
بادی، الشیخ محمد جمعة. (1432). کتاب المصیبة الراتبة: أصداء المقتل و الشعائر الحسینیة (الطبعة الثانیة). شبکة الفکر.
تاجیک، محمدرضا. (1383). گفتمان، پادگفتمان و سیاست. مؤسسه توسعه علوم انسانی.
پایدارفرد، آرزو، و همکاران. (1397). تحلیل پادگفتمان قرآنی دو نگارۀ حضرت یوسف در زندان و حضرت یونس و ماهی از فالنامۀ شاه تهماسبی. باغ نظر، 15(69)، 29-38.
پهلوان‌نژاد، محمدرضا. (1391). بررسی و توصیف معنای واژه «حتی» در زبان فارسی از دیدگاه معنی‌شناسی شناختی. پژوهش‌های زبان‌شناسی تطبیقی، 2(4)، 93-106.
حسینی، سید محمدعلی. (1383). نظریه گفتمان و تحلیل سیاسی. مجله علوم سیاسی، 7(28)، 181-212.
داوودی مقدم، فریده، و همکاران. (1396). نقش پادگفتمان‌ها در تحلیل گفتمانی سوره کهف: واکاوی داستان‌های یاران غار و خضر و موسی. پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، 6(1)، 1-16.
دهمن، محمد احمد. (1982). فی رحاب دمشق. دارالفکر.
رضایی، رؤیا، و همکاران. (1396). بررسی و تحلیل کارکرد پادگفتمانی نامه‌های نیما یوشیج. دوفصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی، 25(82)، 133-154.
شعیری، حمیدرضا. (1392). نشانه-معناشناسی دیداری. سخن.
ضمیران، محمد. (1378). میشل فوکو، دانش و قدرت. هرمس.
فرکلاف، نورمن. (1995). چارچوبی برای تحلیل گفتمان سیاسی در رسانه‌ها (سید علی‌اصغر سلطانی و محسن ناصری‌راد، مترجمان). علوم سیاسی، 143-167.
قاسم‌زاده، حبیب‌الله. (1387). استعاره و شناخت. نشر فرهنگان.
کاشف الغطا، الشیخ هادی. (2013). المقبولة الحسینیة (الطبعة الثالثة). مؤسسة کاشف الغطا العامة.
کوچش، زولتن، و همکاران. (1393). مقدمه‌ای کاربردی بر استعاره (شیرین ابراهیم‌پور، مترجم). سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی، انتشارات سمت.
موسوی، نعیمه، و حاجی‌بابایی، محمدرضا. (1399). برجسته‌سازی زبانی در تاریخ بیهقی براساس نظریه لیچ. جستارهای زبانی، 1، 163-192.
الوائلی، سمیر شیخ الارض. (2003). دیوان الشعر. مؤسسة البلاغ، دارسلونی.
هاوکس، ترنس. (1380). استعاره (فرزانه طاهری، مترجم). نشر مرکز.